Strona 2

Zamek Houska wygląda jak wiele średniowiecznych twierdz w północnych Czechach. Wysokie mury obronne, zwarta bryła, kaplica z gotyckimi oknami. Jednak w przewodnikach, relacjach i miejscowym folklorze pojawia się ton, który niesie ze sobą zrębek tajemnicy. Mówi się, że Houska zbudowano nie tyle przeciw wrogom z zewnątrz, ile „ku środkowi”, nad szczeliną w skale, która miała niepokoić okolicę. Stąd kaplica umieszczona dokładnie nad pęknięciem ziemi i poświęcona św. Michałowi Archaniołowi, który według tradycji pilnuje granic i waży duchy.

Lokalne opowieści chętnie wracają do prób „badania” tej szczeliny. Rzekomo spuszczano tam skazańców lub śmiałków na linach, a wyciągano ich milczących i posiwiałych. Przy lipie na dziedzińcu starsi lubią dopowiadać, że w chłodne dni z krat w posadzce czuć przeciąg, jakby zamek oddychał do środka. Na ścianach kaplicy zachowały się blade malowidła. Wśród nich postać o kobiecej twarzy i ptasich nogach, napinająca łuk lewą ręką. Jedni widzą w niej moralitet o „lewej stronie” porządku. Inni zaś ślad dawnego, apotropeicznego wyobrażenia- obraz, który sam ma „patrzeć” na to, co z dołu.

Literatura od romantyków po autorów reportaży podchwyciła ten rys „odwróconej” twierdzy. Brak fosy i studni, strzelnice jakby nastawione bardziej na dziedziniec niż na świat, wrażenie, że plan zamku zamyka coś w środku. W XX-wiecznych relacjach wojennych pojawiają się wzmianki o dziwnych nocnych obrzędach i figurach kreślonych po cichu w kaplicy. To już część nowoczesnej mitologii miejsca, którą jedni traktują jako sensację, inni jako literacką dekorację. 

Najrozsądniej jednak zwiedzać Houskę tak, jak czyta się dobrą legendę. Z uchem wytężonym na fakty, ale z gotowością, by usłyszeć też cichy szmer opowieści. Zamek pozostaje realnym zabytkiem, dobrze zachowaną siedzibą z XIII wieku, wielokrotnie przebudowywaną i jednocześnie sceną, na której od wieków odgrywa się ten pewien motyw tajemnicy. Architektura, rytuał i opowieść mogą „uszczelnić” granicę między tym, co zwyczajne, a tym, co niesie fantazja. Gdy wychodzi się z kaplicy na dziedziniec, łatwo złapać się na odruchu, by raz jeszcze obejrzeć się przez ramię  nie ze strachu, raczej z ciekawości, czy pieczęć wciąż trzyma.