Tag: #rzeczpospolita

Z okazji Święta Niepodległości, życzę wszystkim wszystkiego, co daje poczucie wolności: odwagi, dumy i spokoju ducha.

Wyprawa na czambuły tatarskie – dziewięć dni chwały Jana Sobieskiego
Jesień 1672 roku. Rzeczpospolita krwawi po upadku Kamieńca Podolskiego. Wojska tureckie oblegają Lwów, a kraj pustoszą tatarskie czambuły – szybkie, bezlitosne oddziały łupieżcze, porywające ludzi w jasyr i palące wsie aż po San i Wisłok. Wydaje się, że nie ma siły, która mogłaby ich powstrzymać.
Wtedy do akcji wkracza hetman wielki koronny Jan Sobieski – człowiek, którego odwaga dorównywała sprytowi. Dysponując zaledwie trzema tysiącami żołnierzy, bez ciężkich wozów i z podwójnym zapasem koni, wyrusza z Krasnegostawu 5 października 1672 roku. To nie będzie zwykła wyprawa wojskowa – to będzie błyskawiczny pościg, który zapisze się złotymi zgłoskami w historii polskiego oręża.
Marsz jak burza
Sobieski porusza się komunikiem – w stylu tatarskim, lekko, szybko, bez taborów. Każdy żołnierz ma dwa konie, by jeden mógł odpoczywać, gdy drugi galopuje. Hetman wie, że tylko w ten sposób zdoła dogonić rozproszone zagonki wroga.
Już pierwszej nocy pod Krasnobrodem rozbija czambuł tatarski. Następnego dnia, 6 października, w bitwie pod Narolem, rozgramia dwa kolejne. A gdy 7 października dopada Tatarów pod Niemirowem, ich kosz – czyli główny obóz – przestaje istnieć.
Genialna taktyka
Po krótkim odpoczynku Sobieski rusza dalej. 9 października pod Komarnem dosięga główne siły Nuradyna-Sołtana i rozbija je w pył, ścigając uciekających aż do Bieńkowej Wiszni. Następnie, forsując Dniestr, dopada Hadżiego Gireja – wodza, który dotąd czuł się całkowicie bezpieczny.
W pościgu dzień i noc, z tysiącem żołnierzy, Sobieski nie daje wrogowi chwili wytchnienia. 14 października 1672 roku, w świtnej serii starć pod Petranką i Kałuszem, rozgramia ostatnie tatarskie zgrupowania. W ciągu dziewięciu dni jego ludzie przebywają około 450 kilometrów, pokonując dystans, który dla innych armii byłby nieosiągalny.
Zwycięstwo bez triumfalnych fanfar
Rezultat? Około 44 tysięcy Polaków i Rusinów uwolnionych z tatarskiego jasyru. Setki spalonych wsi ocalałych przed kolejnymi najazdami. I sława hetmana, który z garstką ludzi zadał potężny cios przeciwnikowi.
Sobieski stosował prostą, lecz genialną metodę: atakował małym oddziałem, odwracając uwagę wroga, a następnie uderzał głównymi siłami z przeciwnego kierunku. Była to taktyka odważna, elastyczna, a zarazem ryzykowna – i tylko dowódca o żelaznym instynkcie mógł ją stosować z takim powodzeniem.
Dziewięć dni, które zapowiedziały Wiedeń
Wyprawa na czambuły tatarskie była zapowiedzią tego, co kilka lat później miało uczynić Sobieskiego legendą Europy – bitwy pod Wiedniem. W październiku 1672 roku hetman pokazał, że potrafi myśleć jak wróg, działać szybciej niż wróg i zwyciężać, zanim wróg zdąży się zorientować.
To była kampania błyskawiczna, pełna odwagi i determinacji – dziewięć dni, które przywróciły nadzieję Rzeczypospolitej.
za Tomasz A. Błajet

Wiem, że to nie ma większego znaczenia, ale i tak miło jest posłuchać jak w opanowaniu, na chłodno plujemy ruskim prosto w ryj.

Opowieść ta swój początek miała 22 lipca 1881 roku w niewielkiej wsi Maksymówka (obecnie na terenie Ukrainy), gdzie za sprawą Bolesława seniora i Józefy ze Struszkiewiczów na świat przyszedł przyszły doktor, oficer, poeta i bon-vivant [1]. Człowiek ten z powodzeniem mógłby zostać polskim Jamesem Bondem. Gdyby tylko Bond miał wąsy i skłonność do jazdy konno po salonach. Bolesław Wieniawa-Długoszowski, bo takie imię dostał po ojcu, był nieprzeciętnym jegomościem, który miał przebić szarość codzienności szablą, słowem i nieprzyzwoicie dobrym stylem.

Młody Bolek dorastał w Bobowie koło Gorlic, gdzie hartował ducha i trzymał fason nawet w dziecięcych awanturach. Jako nastolatek trafił do lwowskiego gimnazjum. Cóż, szkoła może nie padła przed nim na kolana, ale za to on z gracją nad nią przegalopował. Maturę zdał eksternistycznie [2] w Nowym Sączu, bo nie każdy bohater musi jak onegdaj hetmana Żółkiewski, siedzieć w knigach. Po maturze przyszła pora na studia medyczne. I to nie w Collegium Humanum, wzorem obecnego marszałka Sejmu, lecz na prawdziwej akademickiej arenie: Uniwersytecie Lwowskim. Tam, gdzie zwykli zjadacze chleba gubili się w podręcznikach, Wieniawa błyszczał. W 1906 roku, z tytułem doktora wszechnauk lekarskich w kieszeni, był gotów na podbój świata. Był to dopiero początek tego rollercostera, który z dumą nazywał swoim życiem.

Jeszcze zanim zdążył wypowiedzieć pierwsze „Carpe diem!” albo „Dawaj szampana, pijem!”- trudno dziś stwierdzić, co padło jako pierwsze. Młodzieniec zanurzył się w świat sztuki jak wróżka w absynt. Od szkolnych lat ciągnęło go do ludzi z wyobraźnią, talentem i lekkim niepokojem w duszy. Nie szukał towarzystwa moli książkowych, lecz poetów z sercem na dłoni i żarem pod skórą. W legendarnym Lwowie wpadał na takich tuzów polskiej literatury jak Kornel Makuszyński, Jan Kasprowicz, Leopold Staff czy Stanisław Wyspiański. Z takim składem to nie były spotkania przy herbatce, tylko artystyczne eksplozje z odrobiną dymu, szczyptą buntu i obowiązkową szklaneczką czegoś mocniejszego.

W 1906 roku, jak przystało na bohatera z klasą, poślubił operową diwę Stefanię Calvas. Bo Wieniawa nie zakochiwał się w byle kim, tylko w kobietach z głosem tak donośnym, że mury Berlina drżały. W kolejnym roku państwo młodzi ruszyli w świat niczym duet marzeń: ona śpiewała, on malował. W stolicy Prus Bolesław zanurkował w świat sztuki. Pędzlem operował niemal tak dobrze, jak później szablą. Lecz to dopiero Paryż miał ich porządnie zakręcić. Miasto świateł, absyntu i rewolucyjnych pomysłów przywitało ich szeroko otwartą bramą kabaretów i kawiarni. Wśród secesyjnych luster i konspiracyjnych szeptów Długoszowski spotkał człowieka z wąsem, który odmieni jego życie. Nie, nie był to artysta, bez złych skojarzeń, proszę. To był żołnierz: Józef Piłsudski, który przybył do stolicy Francji w celu przeprowadzenia odczytu o ruchu strzeleckim. Tak oto sztuka zderzyła się z polityką, malarz z wojownikiem, a bohater w eleganckim płaszczu z przyszłością, która miała okazać się pełna niebezpiecznych przygód i wojaczki.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Bolesław nie zamierzał spoczywać na laurach ani zawieszać szabli nad kominkiem. Brał udział w wojnie o granice, dając kolejny pokaz odwagi, stylu i ułańskiej fantazji. Wyprawa kijowska, Bitwa Warszawska, był tam, oczywiście walcząc w pierwszym szeregu. Odznaczony został również Orderem Virtuti Militari. Zaś w 1915 roku został osobistym adiutantem Józefa Piłsudskiego. Po wojnie przebywając w stolicy dobrze imprezował, już wtedy rozwiedziony z pierwszą żoną. Do legendy przeszły jego powiedzenia podczas wojaży po warszawskich kawiarniach i salonach. Przykładowo raz pijany w warszawskiej kawiarni Ziemiańska, po przyjściu tam Zbigniewa Stypułkowskieg wykrzyczał na głos: „Żydy wynoście się, bo mój przyjaciel endek przyszedł”. Czy też słynny zakład o wjechanie konno na piętro gmachu, gdzie miał rzec: „Skończyły się żarty, panowie, zaczynają się schody”. Zakład oczywiście wygrał.

W czerwcu 1920 roku awansował na podpułkownika. Nie dlatego, że dobrze wyglądał w mundurze, choć to też. Lecz dlatego, że zasłużył krwią, potem i nieprzyzwoicie celnie rzucanym rozkazem. W listopadzie 1921 roku został mianowany attaché wojskowym w Bukareszcie. Z kawalerzysty przeistoczył się w dyplomatę, który zamiast szarżować konno, szarżował po salonach i rautach. Garnitur leżał na nim równie dobrze jak mundur, a toast wznosił z gracją, która powinna mieć osobny rozkaz dzienny. W 1923 roku, gdy Piłsudski wycofał się z życia publicznego, Wieniawa również został odstawiony na boczny tor i przeniesiony w stan spoczynku. Rok później wrócił do służby, jak bohater z drugiego aktu filmu. Jeszcze bardziej doświadczony, jeszcze lepiej ubrany.

Służył w 1 Pułku Szwoleżerów im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie, gdzie 1 grudnia 1924 roku został awansowany do stopnia pułkownika. A że nie był typem, który zadowala się jedną gwiazdką na pagonie. Ukończył kurs sztabowy, zdobył dyplom oficera Sztabu Generalnego i ruszył dalej. Tym razem do Inspektoratu Armii Nr II w Warszawie, gdzie został pierwszym referentem. Nawet za biurkiem Wieniawa potrafił siać zamieszanie z klasą. W kolejnych latach był przerzucany z jednostki do jednostki.

10 grudnia 1931 roku Ignacy Mościcki, prezydent Rzeczypospolitej, zrobił to, co było od dawna nieuniknione awansował Wieniawę-Długoszowskiego na generała brygady. Choć sam zainteresowany nie był bardzo rad z takiej decyzji. O czym może świadczyć jego wizytówka z tamtego okresu: Generał Bolesław Wieniawa-Długoszowski, były pułkownik. W kolejnych latach Wieniawa nie zwalniał tempa. Dowodził 2 Dywizją Kawalerii, a potem 1 Brygadą Kawalerii w Warszawie. W kwietniu 1937 objął komendę nad całą Dywizją Kawalerii w stolicy.  Choć formalnie tytuł generała brygady otrzymał dopiero 27 maja 1938 roku. Jednak zamiast wysyłać go na front, skierowano go do dyplomacji. A jak sam mawiał: „W dyplomacji można czasem robić świństwa, ale nigdy głupstw. W kawalerii jest odwrotnie”. W maju 1938 roku obejmuje stanowisko ambasadora RP w Rzymie. Z tym wyjazdem wiąże się pewna anegdotka mająca na celu parodiowanie rozmowy austriackiego malarza z włoskim socjalistą. Podasz odjazdu pociągu Bolesław krzyknął do swojego kolegi Adolfa Dymszy takie oto słowa: „Adolfie! Ja ci nigdy tego nie zapomnę!”.

Lecz historia nie miała zamiaru traktować Wieniawy ulgowo. 25 września 1939 roku, w dramatycznych dniach po upadku Polski, prezydent Mościcki zgodnie z Konstytucją Kwietniową wskazał Wieniawę jako swego następcę. W teorii miał zostać prezydentem RP. W praktyce, jak to u bohaterów bywa, wszystko poszło pod górę. Kiedy Wieniawa dowiedział się o nominacji, opuścił Włochy i przybył do Paryża. Tam jednak czekały na niego nie wiwaty, lecz mur oporu. Obóz antysanacyjny, wspierany przez Francję i Wielką Brytanię, nie zaakceptował jego kandydatury.

Ostatecznie, zachowując klasę, zrezygnował z urzędu, zanim zdążył oficjalnie go objąć. W 1940 roku wyjechał do Portugalii, a potem do Stanów Zjednoczonych. W marcu 1942 roku powierzono mu nową misję: stanowisko ambasadora RP na Kubie. Wyspa rumu dostała swojego generała w tropikalnym wydaniu. Tam, z dala od frontu i politycznych rozgrywek, czekał na ewentualną szansę, by jeszcze raz zabłysnąć w historii. Chwila ta jednak już nigdy nie nadeszła.

1 lipca 1942 roku w Nowym Jorku zgasła jedna z najbarwniejszych postaci II Rzeczypospolitej. Bolesław Wieniawa-Długoszowski- generał, dyplomata, kawalerzysta z fantazją, odebrał sobie życie, skacząc z piątego piętra kamienicy, w której mieszkał. W kieszeni jego piżamy znaleziono list:

"Myśli plączą mi się w głowie… Nie czuję się na siłach reprezentować Rządu… Boże, zbaw Polskę. B."  [3]

Oficjalnie mówiono, że targnął się na życie z powodu rozgoryczenia po odsunięciu od spraw państwowych. Wysłany do USA, miał reprezentować kraj, który nie chciał już jego legendy. Wieniawa, jak każdy prawdziwy bohater, część prawdy zabrał ze sobą. W 1990 roku jego prochy sprowadzono do Polski. Spoczął na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Bolesław wrócił do ojczyzny.

[1] fr. „dobrze żyjący”- osoba prowadząca beztroskie, towarzyskie życie, ceniąca przyjemności, dobre jedzenie, wino i styl.

[2] zdanie egzaminu (np. maturalnego) bez uczęszczania na regularne zajęcia szkolne, jako tzw. uczeń eksternistyczny, po samodzielnym przygotowaniu.

[3] pełna wersja: „Myśli plączą mi się w głowie i łazmią jak zapałki lub słoma. Nie mogę spamiętać najprostszych nazw miejscowości, nazwisk ludzi oraz proste wypadki z mego życia. Nie czuję się w tych warunkach na siłach reprezentować Rząd, gdyż miast pożytku, mógłbym szkodzić sprawie. Zdaję sobie sprawę, że popełniam zbrodnię wobec żony i córki, zostawiając je na pastwę losu i obojętnych ludzi. Proszę Boga o opiekę nad nimi. Boże, zbaw Polskę. B”..

W 1547 roku w niewielkiej wsi Turynka urodził się chłopiec, który miał stać się postrachem chanów, hospodarów i carewiczów, Stanisław Żółkiewski, przyszły wódz, strateg, hetman i autor jednego z najbardziej spektakularnych zwycięstw w dziejach Rzeczypospolitej.

Pochodził z rodziny, która nie okupowała kąta w historii Polski. Od XIV wieku Żółkiewscy przewijali się przez urzędy, sejmy, trybunały – często blisko centrum wydarzeń. Ojciec (Stanisław, bo w tej rodzinie nie kombinowano z imionami) był grubą rybą- wojewodą ruskim, bliskim przyjacielem Jana Zamoyskiego [1]. Dzięki tej znajomości młody Żółkiewski miał nie tylko dobre geny, ale też jak to się dziś mówi, jeszcze lepszy „networking polityczny”. Matka, Zofia z Lipskich, była kobietą silną, dumną, z krwią, która płonęła patriotyzmem. To ona zaszczepiła w synu to, co później wybuchło na polach bitew, żar miłości do ojczyzny i chłodną dyscyplinę intelektualną.

Młody Stanisław nie był zwykłym synalkiem magnackim. Jezuickie kolegium we Lwowie uczyniło z niego maszynę do myślenia. Znał łacinę, pochłaniał historię, czytał Cycerona, Horacego i Cezara. Tego ostatniego nie tylko studiował, ale wręcz kopiował, i to dosłownie. Później sam pisał pamiętniki tak, jakby właśnie wyszedł z rzymskiego senatu po zdławieniu kolejnej rebelii. Krótko mówiąc, zanim Żółkiewski dobył szabli, już miał ostrzejszy umysł niż większość polityków swojej epoki.

Około 1566 roku ojciec wysłał go na dwór Zamoyskiego. Tam nauczył się francuskiego, włoskiego, a prawdopodobnie także niemieckiego. Języki to jedno, ale to właśnie dzięki Zamoyskiemu Żółkiewski trafił do pierwszej ligi dyplomacji. Wysłany do Paryża, brał udział w negocjacjach z Henrykiem Walezym. Po drodze odwiedził też cesarza Maksymiliana II. Dla młodego magnata był to przedsionek wielkiej kariery.

Żółkiewski rozpoczął karierę w kancelarii króla Stefana Batorego, a potem został jego osobistym sekretarzem. Z jednej: strony dokumenty, polityka, sprawy państwowe. Z drugiej: realna szkoła wojennego rzemiosła. Uczył się od samego Batorego, jednego z najwybitniejszych wodzów w historii Rzeczypospolitej. Był przy nim w czasach wielkich triumfów. Obserwował z bliska, jak robi się politykę, dyplomację i wojnę.

Gdańsk, 1577 rok– wojna domowa, buntownicze miasto stawia opór. Żółkiewski, jako rotmistrz Zamoyskiego, błyszczy w bitwie pod Lubiszewem. W kolejnym konflikcie z Moskwą znowu staje w pierwszym szeregu. Podczas kampanii wielkołuckiej (1580) rusza do boju, a gdy Zamoyski zdobywa Wieliż, to właśnie młody Stanisław jedzie osobiście donieść o tym królowi. Człowiek akcji, nie listonosz. Pod Toropcem dowodzi już własną chorągwią i miażdży rosyjskie oddziały jak karton pod husarską podkowę. W 1581 roku bierze udział w oblężeniu Pskowa, ostatnim akcie tej wojny. Już wtedy było jasne: to nie jest zwykły dowódca. To materiał na przyszłego hetmana.

Gdy w grudniu 1586 roku umarł Stefan Batory, w Koronie zrobiło się tak cicho, że aż huknęło. Bezkrólewie to w Rzeczypospolitej zawsze sport ekstremalny: zamiast jednego monarchy stado ambicji, intryg i szabel. Tym razem poszło ostro, podwójna elekcja [2]. Jedni krzyczeli: „Maksymilian Habsburg, porządek, cesarska dyscyplina!”. Drudzy, zaś: „Zygmunt Waza, krew Jagiellonów, sojusz ze Szwecją!”. W obozie Wazy stają Jan Zamoyski i jego człowiek  Stanisław Żółkiewski. Habsburg nie zamierza grać w dyplomację: rusza na Kraków, chce koronę siłą. Jednak Kraków to nie jabłko do zerwania. Broni go Zamoyski i Żółkiewski. Na murach, w pyle, z muszkietami w rękach ludzi, którzy nie zamierzają wpuścić cesarskiego księcia choćby przez dziurkę od klucza. Oblężenie spełza na niczym.

W roku 1588 Polska ma nowego króla, ale granice wciąż parzą jak rozżarzone żelazo. Rzeczpospolita potrzebuje nie tylko mówców, lecz ludzi z jajami i talentem wojennym. I właśnie wtedy Stanisław Żółkiewski dostaje swój pierwszy płomień chwały. 7 marca  buława hetmana polnego koronnego ląduje w jego rękach. Protekcja Zamoyskiego pomogła, ale bez odwagi i żelaznej pracy nikt nie dostałby takiej nominacji. Od teraz ma bronić wschodnich rubieży, krainy, gdzie koń i szabla ważą więcej niż sejmowe pieczęcie. Dodatkowo zostaje starostą hrubieszowskim. W tym samym roku odchodzi jego ojciec, a Żółkiewski staje się głową rodu. Rok później staje na ślubnym kobiercu z Reginą Herburt. Małżeństwo okazuje się nie tylko politycznie korzystne, ale też zwyczajnie szczęśliwe. Trójka dzieci, harmonia i ciekawostka dla fanów genealogii: ich córka Zofia była babką króla Jana III Sobieskiego.

Rok 1600, Wołoszczyzna [3] płonie, a sprawcą zamieszania jest Michał Waleczny, który wyrzuca propolskich hospodarów i zaczyna flirtować z Moskwą i Szwecją. Trzeba było interwencji  i to z rozmachem. Bitwa pod Bukowem, mgła, zaskoczenie i rady Żółkiewskiego. Waleczny przestaje istnieć, Polacy zgarniają 95 chorągwi, działa i tabory. W latach 1601–1602 Żółkiewski okładał Szwedów w Inflantach. Pod Rewlem wygrał 30 czerwca 1602, a chwilę później brał udział w zdobyciu Białego Kamienia. W 1606 zastawił genialną zasadzkę na Tatarów pod Kalnikiem schował wojsko, pozwolił im wejść z jasyrem i wtedy uderzył. Tatarzy zostali rozbici w proch, łupy odzyskane, setki ludzi uratowane z niewoli. Potem przyszła wewnętrzna burza, rokosz Zebrzydowskiego. Żółkiewski, choć nie pałał miłością do Zygmunta III, stanął po stronie Korony. Bitwa pod Guzowem (1607), Żółkiewski dowodził lewym skrzydłem, Chodkiewicz prawym, Potocki centrum, a husaria odwodem. Rebelia stłumiona, a Żółkiewski w nagrodę został wojewodą kijowskim. Facet wiedział, kiedy trzeba było dać w mordę, a kiedy próbować załatwić sprawę dyplomatycznie. Prawdziwy mistrz balansu między szablą a rozsądkiem.

Na przełomie XVI i XVII wieku Moskwa pogrąża się w chaosie, tyrania Iwana Groźnego, dżuma, głód i wojna domowa. Borys Godunow próbuje trzymać ster, ale polscy magnaci wrzucają do gry Dymitra Samozwańca, który krótko cieszy się tronem, bojarzy go eliminują i wpychają Wasyla Szujskiego. To Rzeczpospolita wchodzi do gry na pełnej petardzie. Oficjalnie: chcemy wspomóc „nowego” Dymitra i powstrzymać sojusz Moskwy ze Szwecją. Nieoficjalnie: Zygmunt III marzy o carskiej koronie, a bojarzy widzą w Polakach szansę na szlachecki model władzy. Żółkiewski początkowo kręci nosem, ale gdy trzeba wziąć miecz i ruszyć na Moskwę, nie waha się ani chwili.

Armia Żółkiewskiego liczyła 13 tysięcy ludzi i 30 dział, za mało, by zdobyć potężnie ufortyfikowany Smoleńsk, większy od ówczesnej Warszawy. Oblężenie się ślimaczyło, ale 4 lutego 1610 roku hetman dogadał się z propolskimi bojarami: carem miał zostać Władysław, syn Zygmunta III. Tymczasem odsiecz Szujskiego już maszerowała- 30 tysięcy Rosjan i 5 tysięcy najemników, głównie Szwedów pod dowództwem Jakuba de la Gardie. Rosjanie chcieli zamknąć Żółkiewskiego w śmiertelnej pułapce: 8 tysięcy wojsk Wałujewa czekało w zasadzce, reszta parła z przodu. Żółkiewski, nie spanikował. Rozdzielił siły: jedni zablokowali Wałujewa, a trzon armii  z husarią na czele nocą ruszył na Szujskiego. Nie udało się zaskoczyć śpiącego obozu, ale Rosjanie i tak sądzili, że Polacy uciekają, to był ich ostatni błąd.

Tym samym nastał dzień, w którym husaria przeszła na zawsze do historii,  a było to 4 lipca 1610 roku. Pod Kłuszynem Żółkiewski stanął z 6 900 jazdy (w tym 5 500 husarzy) przeciwko armii sześć razy liczniejszej. Piechoty miał zaledwie 200 ludzi, reszta to czysta, doborowa jazda. Wrogowie Rosjanie i najemnicy kłócili się o żołd. Hetman próbował ich skłócić jeszcze bardziej. Bitwa rozpoczęła się od szarży prawego skrzydła na obóz rosyjski. Husarze wracali po nowe kopie i atakowali raz za razem, nawet 10 razy. Lewe skrzydło miało trudniej- płoty, muszkieterzy i pikinierzy. Piechota i działa usunęły przeszkody, potem nadeszła burza stali. Husaria kładła wszystko pokotem. Potężna szarża, dyscyplina i niezmącony duch. Cudzoziemcy przeszli na polską stronę, a Dymitr Szujski uciekł z pola bitwy w panice, zostawiając obóz, złoto i honor. To była totalna masakra, największa klęska w historii carskiej armii a dla Żółkiewskiego nieśmiertelny triumf.

Po zwycięstwie pod Kłuszynem hetman ruszył na Moskwę. Po drodze miasta same otwierały przed nim bramy. 3 sierpnia 1610 stanął pod stolicą Rosji, a 27 sierpnia podpisał z bojarami układ: Władysław zostanie carem, jeśli przyjmie prawosławie. Po toastach, prezentach i gestach dobrej woli, 8 września Żółkiewski wkroczył na Kreml. Polska załoga utrzymała się tam aż do 1612 roku. To on zdobył Moskwę, nie Napoleon, nie Hitler. Ale triumf okazał się krótkotrwały. Zygmunt III nie zaakceptował warunków układu. Zdrada porozumienia rozbudziła nienawiść Moskwy. To był początek końca polskiej obecności na Kremlu. 29 października 1611 roku Warszawa eksplodowała entuzjazmem. Hetman Stanisław Żółkiewski wrócił jak antyczny bohater w blasku zwycięstwa, owacjach tłumów, huku wiwatów i biciu dzwonów. I to nie wszystko: za jego plecami jechali w kajdanach pokonani zdetronizowany car Wasyl IV i jego bracia. Upokorzeni musieli złożyć hołd polskiemu królowi [4]. Jednak nawet w chwili chwały było w nim coś z goryczy. Triumf był realny, lecz zwycięstwo polityczne wyparowało.

Na finiszu życia fortuna odwróciła się plecami. Choć w 1618 roku Żółkiewski dostał dwa miecze władzy- buławę hetmana wielkiego koronnego i kanclerski pierścień, to nie zatrzymał tatarskiego najazdu. Kresy spłynęły łzami, a hetman, mimo że winę dzielił z niesubordynowanymi magnatami, to stał się celem ostrej krytyki. Chciał oddać buławę, król nie przyjął. Jesienią 1620 roku miała miejsce bitwa pod Cecorą. Gra na śmierć i życie. Żółkiewski ruszył z 7 tysiącami żołnierzy, by wspomóc przyjaznego Polsce hospodara. Bitwa początkowo szła po myśli hetmana, aż do zdrady Grazzianiego, który przeszedł na stronę wroga. 

Polacy cofają się do obozu. Nastąpił chaos, plotki o ucieczce dowódców. Żółkiewski ogarnia sytuację, decyduje: odwrót w pełnym szyku bojowym. Tabor jak pancerny wąż pokonuje 165 kilometrów przez piekło, odpierając atak za atakiem. Granica już na horyzoncie. Lecz wtedy nastąpił rozpad dyscypliny. Dochodzi do paniki i wyłomu w szeregach polskich. Konie czekają, Żółkiewski dostaje jednego, mógł uciec, ale nie zrobił tego. 73-letni heros schodzi z siodła, staje i ginie. Bo jak sam mawiał: „Pięknie i słodko umrzeć za ojczyznę”. I tak właśnie dokonał swojego żywota, stojąc twardo na ziemi z szablą w ręku. Jak antyczny heros.

[1] Kanclerz i hetman wielki koronny, jeden z najwybitniejszych polityków Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

[2] Wybory monarchy po śmierci Stefana Batorego (1587), podczas których część szlachty poparła Maksymiliana Habsburga, a druga  Zygmunta III Wazę. Konflikt zakończyła zwycięska dla Wazów bitwa pod Byczyną.

[3] Historyczna kraina leżąca na terenie dzisiejszej Rumunii, często będąca przedmiotem rywalizacji i interwencji polityczno-wojskowych między Rzeczpospolitą, Imperium Osmańskim i Habsburgami.

[4] Hołd ruski, symboliczny akt z 1611 roku, w którym car Wasyl IV Szujski i jego bracia, wzięci do niewoli po zwycięstwie pod Kłuszynem, zostali zmuszeni do złożenia hołdu królowi Zygmuntowi III Wazie na Zamku Królewskim w Warszawie.

Wiedeń, rok pański 1763. W cesarstwie [1] grają walce, politycy knują, a w jednej z eleganckich rezydencji przychodzi na świat chłopak z jajami zbyt wielkimi, by zmieściły się w jeździeckich bryczesach. Józef Antoni Poniatowski- syn Andrzeja (arystokrata pełną gębą) i Teresy z rodu Kinskich (czeski glamour). Rodzice są nieźle ustawieni, ojciec jest księciem Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Tytuł przytulił w 1765, bo w rodzinie Poniatowskich mówiło się: „Jak brać, to z najwyższej półki.”

Józef, pieszczotliwie zwany Pepim, od dziecka nie bawił się w teatrzyki. Jego edukacja i zainteresowania obejmowały głównie: jazdę konną, francuski, włoski, łacinę, szablę i wojskową dyscyplinę. Już jako nastolatek nosił mundur. W wieku 17 lat został porucznikiem w armii Habsburgów, a mając 25 awansował na pułkownika i adiutanta cesarza Józefa II [2]. Służba cesarska to najwyższa liga europejska. Wszystko zmierzało ku temu, by Józef został feldmarszałkiem u Kaisera, a jego biografię pisały wiedeńskie archiwa. Ale wtedy do akcji wchodzi Rzeczpospolita.

W roku 1789 stryj Józefa, Stanisław August Poniatowski, czyli król (z koroną z oświecenia, ale z duszą melancholijnego wolnomularza), wysyła wiadomość: „Pepi, wracaj. Polska cię potrzebuje.”
I Józef zawinął z powrotem do macierzy. Bo nie ma większego testu lojalności niż porzucić cesarski luksus dla ojczyzny na krawędzi.

Wraca do kraju, gdzie Sejm dopiero co zasiadł do naprawy tego bałaganu zwanego Rzeczpospolitą. Sejm Wielki- w teorii arena reform i nadziei, w praktyce ring, na którym wszyscy krzyczą, a mało kto uderza. I wtedy wchodzi Józef: młody, przystojny, pachnący wiedeńskim porządkiem, z kieszeniami pełnymi planów. Lecz nie przyszedł tu wygłaszać przemówień. Przyszedł wojować, jak dawny husarz, który przybył, bo Polska jeszcze nie umarła, ale ledwo zipie. I to właśnie był początek legendy.

Gdyż zanim przyszedł Napoleon, zanim słyszano huk armat, zanim Warszawa wyszła na ulice płakać po nim jak po królu był jedynie młody Pepi. Książę, który miał wybór i wybrał Polskę.

Warszawa wzywa, a Józef nie siedzi z założonymi rękami i herbatką przy stoliku. Właśnie został generał-majorem. A razem z tytułem dostaje IV Dywizję i misję, która pachnie potem, krwią i reformą. Bo nie chodziło o defilady, tylko o realne uzbrojenie kraju, którego armia przypominała raczej paradę niż machinę wojenną. Na wiosnę 1792 roku Józef Poniatowski obejmuje dowództwo wojsk koronnych na Ukrainie. Ledwo zdążył rozwinąć mapy, a już przyszła wiadomość: Targowica [3]. Trzej magnaci: Szczęsny Potocki, Franciszek Branicki i Sewery Rzewuski postanowili zagrać va banque i zawiązali konfederację, oskarżając Konstytucję 3 Maja o zamach na ich „święte prawa”. A pod „prawami” kryło się głównie: hulaj dusza, piekła nie ma, a chłop ma siedzieć cicho.

Rosja, jak ten zły z kreskówki, tylko czekała za rogiem. Katarzyna II przywdziała maskę „obrończyni wolności” i wjechała do Polski z armią, która liczyła blisko 100 tysięcy bagnetów. Oficjalnie w ramach „bratniej pomocy”. Rozpoczęła się kolejna wojna polsko-rosyjska. Józef nie czekał, aż wróg zapuka do drzwi. Z marszu ruszył w pole, choć wiedział, że rosyjska przewaga jest przytłaczająca. Jednak to nie liczby decydują, tylko ci, co stoją naprzeciwko siebie. I wtedy nadszedł 18 czerwca 1792 roku i Zieleńce.

Na mapie był to tylko punkt między lasem a drogą. W historii Polski, zaś iskra nadziei. Książę Józef poprowadził swoje wojsko przeciwko przeważającym siłom Rosjan i wygrał. Polacy pokazali pazur, nie ustępowali, szarżowali. Bitwa była twarda jak skała i błotnista jak wschodnia droga po burzy. Ale polska jazda się nie cofnęła, ani o krok. Książe udowodnił, że honor nie umarł, że Konstytucja, choć zdradzona, jeszcze żyje w sercach i szablach.

Zieleńce to nie tylko wygrana na polu. To symbol. Moment, kiedy naród, rozrywany, osłabiony, zdradzany pokazał, że nie podda się bez walki. Polska potrafi stawić czoła imperiom. To z tej bitwy dzieci w przyszłości będą uczyć się, że nawet gdy jest źle, to walka ma sens. Bo Zieleńce to nie koniec, to początek mitu. Mitu o młodym księciu, który nie bał się Rosji. O armii, która mimo zdrady własnych możnych, nie złożyła broni. O Polsce, która upadała, ale nie klękała.

Król nie ukrywał radości, jakby mu ktoś skrzyżowanie husarskiego skrzydła z kawalerskim orderem podsunął pod nos. Duma go rozsadzała bratanek rozgromił Ruskich! To nie była jakaś tam potyczka o stóg siana, to była pierwsza prawdziwa wiktoria od czasów Jana III Sobieskiego. Takich rzeczy nie zapisuje się ołówkiem, tylko złotem. I wtedy monarcha zrobił to, co robi tylko ktoś, kto czuje ciężar historii na własnym karku powołał do życia Order Virtuti Militari. Na liście odznaczonych znalazło się również piętnastu innych bohaterów, którzy zamiast uciekać, wybierali szarżę prosto w ogień. Wśród nich, Tadeusz Kościuszko, facet, który też nie wymiękał, tylko robił swoje.

Mimo wszystko, Polska krwawiła. Po klęsce wojsk Rzeczypospolitej i drugim rozbiorze w 1793 roku, kraj chylił się ku upadkowi jak wojownik z rozbitą tarczą. Ale z ostatniego tchu narodził się cios rozpaczy, powstanie kościuszkowskie. I choć Józef Poniatowski nie dowodził, to stanął do walki nie z tytułu, lecz z honoru. Potem nadeszła ciemność. III rozbiór w 1795 roku był jak ostateczny cios w serce ojczyzny. Polska zniknęła z mapy, lecz nie z pamięci. Pepi wrócił do Warszawy w 1798 roku, już pod pruskim butem, żeby zamknąć sprawy po śmierci stryja, ostatniego króla. Ale to był tylko reset, przerwa przed wielkim comebackiem.

Bo kiedy w 1806 roku wiatr historii znów zawył w trąby bojowe, Poniatowski zrzucił kurz z szabli i wrócił do gry. Najpierw jako oficer pod pruskim sztandarem, ale gdy Napoleon wkroczył do Warszawy jak burza z Korsyki, Pepi zmienił barwy oraz swój los.  W 1807 roku powstało Księstwo Warszawskie, a Poniatowski został jego ministrem wojny. Dwa lata później, kiedy Austria ostrzyła bagnety, Napoleon nie miał wątpliwości kto ma zostać naczelny wodzem odrodzonej armii? Tylko Józef i nie dlatego, że był księciem. Dlatego, że był żołnierzem, który nie bał się niczego oprócz zdrady.

W 1812 roku Napoleon decyduje się rzucić kości na lód i uderza na Rosję. Dla wielu to był marsz w błotniste, a potem zamarznięte piekło. Dla Poniatowskiego jeszcze jedna szansa, żeby Polska powstała z popiołów. Gdy Wielka Armia [4] topniała na rosyjskich bezdrożach, on nie zszedł z posterunku. Odtworzył armię polską i poprowadził ją na nowy front do Saksonii.16 października 1813 roku, Lipsk. Gdy Napoleon już widział, jak wszystko się wali, spojrzał na Pepiego i rzekł: „Jesteś marszałkiem Francji.” To jedyny cudzoziemiec, który dostał tę godność z pola bitwy.

Trzy dni później, 19 października, Elstera pochłonęła bohatera. Ranny, w mundurze nasiąkniętym krwią, próbował się przeprawić przez rzekę, by osłonić odwrót resztek armii Napoleona. Nie udało się, ale legenda przetrwała. W 1814 roku jego ciało wróciło do Warszawy. Najpierw spoczął w kościele św. Krzyża. Ale to był tylko przystanek. Bo w 1817 roku jego trumna wjechała na Wawel do panteonu tych, którzy nie tylko walczyli, ale stawali się symbolem tego, co w Polsce najlepsze: odwagi, lojalności i poświęcenia.

Śmierć księcia wstrząsnęła krajem. Legendę trzeba było uwiecznić, więc zadanie wykonania pomnika powierzono mistrzowi dłuta Bertelowi Thorvaldsenowi. Artysta nie pokazał husarza, ale antycznego bohatera Józefa Poniatowskiego na wzór Marka Aureliusza, dumnie na koniu. W 1829 roku Warszawa zobaczyła model, ale wtedy wybuchło powstanie listopadowe, a po jego upadku car zabrał pomnik jako łup. Najpierw trafił do Modlina, potem do Homla jako ozdoba majątku Iwana Paskiewicza. W 1922 wrócił do Polski i stanął przed Grobem Nieznanego Żołnierza. Zniszczony w czasie II wojny światowej, został odtworzony z zachowanego modelu. Nowy odlew, dar Belgii, stoi dziś przed Pałacem Prezydenckim, jakby sam książę strzegł honoru Rzeczypospolitej.

[1] Chodzi o Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, złożony organizm polityczny istniejący w latach 962–1806, obejmujący m.in. tereny dzisiejszych Niemiec, Austrii, Czech, Belgii i północnych Włoch.

[2] Józef II Habsburg (1741–1790), cesarz rzymsko-niemiecki, syn Marii Teresy i Franciszka I Lotaryńskiego, znany jako jeden z najwybitniejszych przedstawicieli absolutyzmu oświeconego.

[3] Konfederacja zawiązana 14 maja 1792 r. w Targowicy (obecnie Ukraina) przez grupę magnatów przeciwnych Konstytucji 3 maja. Pod pretekstem obrony „złotej wolności szlacheckiej” zwrócili się o pomoc do carycy Katarzyny II, co doprowadziło do interwencji rosyjskiej i wojny z Polską. Konfederacja Targowicka przeszła do historii jako symbol zdrady narodowej.

[4] Potężna, wielonarodowa armia utworzona przez Napoleona Bonapartego, uważana za jedną z najskuteczniejszych formacji wojskowych w historii. Jej trzon stanowili Francuzi, lecz walczyli w niej również żołnierze z sojuszniczych państw, w tym Polacy z Księstwa Warszawskiego.