99
❓ Celsjuszowi (temu od skali temperatury) zawdzięczamy rozwiązanie pewnej geologicznej zagadki.
🛥 Zaczęło się od obserwacji dziwnego zjawiska. Porty w Szwecji, zakładane jeszcze przez Wikingów, zaczęły „uciekać” od morza. Rzeki płynące do Bałtyku jakby się rozmyśliły i zaczęły cofać w głąb lądu — ich ujścia stawały się coraz płytsze, przez co statki grzęzły na mieliźnie, a rybacy klęli pod nosem. XVIII-wieczni Szwedzi patrzyli i nie rozumieli: czy to Bałtyk się cofa? Dlaczego morze strzela focha?
🌡 Rozwiązanie zagadki tych zmian powierzono ówczesnym uczonym, wśród których był też Anders Celsius, profesor astronomii na Uniwersytecie w Uppsali, znany szerzej z opracowanej później skali temperatury.
🦭 Podszedł on do zadania nad wyraz skrupulatnie. W 1731 roku wybrał się w okolice małej wyspy Lövgrund, leżącej około 175 km na północ od Sztokholmu. Tam znalazł skałkę wystającą nieznacznie nad powierzchnię wody — zwykłą, niczym się nie wyróżniającą, na której przesiadywały czasem foki. Na tej właśnie skale zaznaczył ówczesny poziom morza. Wracał tam co jakiś czas, a kolejne pokolenia uczonych także odwiedzały to miejsce, stawiając w 1831 i 1931 roku nowe znaki poziomu morza. Ciekawe, jaki odczyt będzie za sześć lat, w 2031 roku?
📏 Dziś, po niemal 300 latach żadna szanująca się foka nie wskoczy już na skałę, gdyż wznosi się ona 2 metry ponad taflą wody. Znaczy to, że przez kilkaset lat ląd podnosił się średnio o 7 milimetrów rocznie.
❄️ Jak to możliwe? Po prostu — Skandynawia rośnie i to dosłownie. Dzisiejszy ląd był jeszcze całkiem niedawno (w skali geologicznej) przykryty lodem o grubości nawet 3 kilometrów. Taki ciężar wcisnął skorupę ziemską w plastyczną warstwę płaszcza Ziemi — tzw. astenosferę — na głębokość nawet 500 metrów.
🌦 Kiedy około 10 000 lat temu lód się stopił, Ziemia zaczęła się prostować. Tak jak poduszka po tym, jak wstaniecie z łóżka — tylko trochę wolniej. To zjawisko naukowcy nazywają ruchem izostatycznym.
⚖️ Ten proces nadal zachodzi! Największe tempo unoszenia się lądu notuje się w okolicy Skuleberget, nad Zatoką Botnicką — wynosi ono niemal 1 centymetr rocznie. Od czasów ostatniego zlodowacenia cała Skandynawia podniosła się już o 200–300 metrów.
🪨 A Skała Celsjusza (tzw. Celsiusstenen) jest dziś jednym z najlepiej udokumentowanych punktów pomiaru ruchów izostatycznych na świecie.
📷 Skała Celsjusza obecnie. Fot. Holger Steffen
📚 Źródła:
Holger Steffen, The Celsius Rock – Land uplift in the Baltic Sea Region (Lantmäteriet, Geological Survey of Sweden)
Geological Survey of Sweden
Uppsala Universitet Archives
Encyclopaedia Britannica, entry “Isostatic rebound”
EGU Blogs: Glacial Isostatic Adjustment in Fennoscandia
🌡 Rozwiązanie zagadki tych zmian powierzono ówczesnym uczonym, wśród których był też Anders Celsius, profesor astronomii na Uniwersytecie w Uppsali, znany szerzej z opracowanej później skali temperatury.
🦭 Podszedł on do zadania nad wyraz skrupulatnie. W 1731 roku wybrał się w okolice małej wyspy Lövgrund, leżącej około 175 km na północ od Sztokholmu. Tam znalazł skałkę wystającą nieznacznie nad powierzchnię wody — zwykłą, niczym się nie wyróżniającą, na której przesiadywały czasem foki. Na tej właśnie skale zaznaczył ówczesny poziom morza. Wracał tam co jakiś czas, a kolejne pokolenia uczonych także odwiedzały to miejsce, stawiając w 1831 i 1931 roku nowe znaki poziomu morza. Ciekawe, jaki odczyt będzie za sześć lat, w 2031 roku?
📏 Dziś, po niemal 300 latach żadna szanująca się foka nie wskoczy już na skałę, gdyż wznosi się ona 2 metry ponad taflą wody. Znaczy to, że przez kilkaset lat ląd podnosił się średnio o 7 milimetrów rocznie.
❄️ Jak to możliwe? Po prostu — Skandynawia rośnie i to dosłownie. Dzisiejszy ląd był jeszcze całkiem niedawno (w skali geologicznej) przykryty lodem o grubości nawet 3 kilometrów. Taki ciężar wcisnął skorupę ziemską w plastyczną warstwę płaszcza Ziemi — tzw. astenosferę — na głębokość nawet 500 metrów.
🌦 Kiedy około 10 000 lat temu lód się stopił, Ziemia zaczęła się prostować. Tak jak poduszka po tym, jak wstaniecie z łóżka — tylko trochę wolniej. To zjawisko naukowcy nazywają ruchem izostatycznym.
⚖️ Ten proces nadal zachodzi! Największe tempo unoszenia się lądu notuje się w okolicy Skuleberget, nad Zatoką Botnicką — wynosi ono niemal 1 centymetr rocznie. Od czasów ostatniego zlodowacenia cała Skandynawia podniosła się już o 200–300 metrów.
🪨 A Skała Celsjusza (tzw. Celsiusstenen) jest dziś jednym z najlepiej udokumentowanych punktów pomiaru ruchów izostatycznych na świecie.
📷 Skała Celsjusza obecnie. Fot. Holger Steffen
📚 Źródła:
Holger Steffen, The Celsius Rock – Land uplift in the Baltic Sea Region (Lantmäteriet, Geological Survey of Sweden)
Geological Survey of Sweden
Uppsala Universitet Archives
Encyclopaedia Britannica, entry “Isostatic rebound”
EGU Blogs: Glacial Isostatic Adjustment in Fennoscandia