Wiedza
9 m
0
Operacja Marshal: szpiegostwo GRU w Bułgarii i Europie (2021–2023)
Operacja Marshal to jedna z największych i najbardziej szczegółowo udokumentowanych operacji szpiegowskich prowadzonych przez rosyjski wywiad wojskowy (GRU) oraz Federalną Służbę Bezpieczeństwa (FSB) na terytorium Unii Europejskiej w ostatnich latach. Przedsięwzięcie obejmowało sześć zaplanowanych misji nadzoru, gromadzenia informacji oraz planów porwań, realizowanych przez siatkę bułgarskich agentów. Grupą kierował Jan Marsalek, zbiegły dyrektor operacyjny upadłej firmy Wirecard, działający jako pośrednik rosyjskiego wywiadu.
Między sierpniem 2020 a lutym 2023 roku zespół sześciu obywateli bułgarskich wykorzystywał Wielką Brytanię jako bazę operacyjną do planowania i wykonywania zaawansowanych działań inwigilacyjnych w kilku krajach europejskich. Ich celem byli dziennikarze śledczy, dysydenci polityczni, żołnierze ukraińscy oraz instalacje wojskowe NATO. Całość przedsięwzięcia finansowana była kwotą szacowaną na 200 000 euro, pochodzącą od rosyjskich służb specjalnych.
Między sierpniem 2020 a lutym 2023 roku zespół sześciu obywateli bułgarskich wykorzystywał Wielką Brytanię jako bazę operacyjną do planowania i wykonywania zaawansowanych działań inwigilacyjnych w kilku krajach europejskich. Ich celem byli dziennikarze śledczy, dysydenci polityczni, żołnierze ukraińscy oraz instalacje wojskowe NATO. Całość przedsięwzięcia finansowana była kwotą szacowaną na 200 000 euro, pochodzącą od rosyjskich służb specjalnych.
Geneza i uczestnicy: Jan Marsalek jako moskiewski szpieg
Kluczową postacią operacji Marshal był Jan Marsalek, obywatel Austrii, który przez dziesięć lat pełnił funkcję dyrektora operacyjnego (COO) niemieckiej firmy fintechowej Wirecard. Jej spektakularny upadek w 2020 roku ujawnił zniknięcie 1,9 miliarda euro. Po kolapsie spółki Marsalek zbiegł z Niemiec, przedostając się na Białoruś, a następnie do Rosji, gdzie został otoczony opieką rosyjskiego wywiadu i FSB. Jego kariera szpiegowska sięgała jednak znacznie głębiej w przeszłość – według śledztwa „The Insider” i „Der Spiegel”, Marsalek został zwerbowany przez GRU już około 2010 roku, w okresie swojego biznesowego wzrostu. Werbunku dokonał oficer Stanisław Pietlinski, a kluczowe spotkanie miało miejsce 6 lipca 2014 roku na jachcie w południowej Francji.
W Wirecard Marsalek dysponował dostępem do setek milionów euro, wykorzystując te fundusze do finansowania rosyjskich operacji militarnych na Bliskim Wschodzie – w szczególności wsparcia dla wojsk rosyjskich stacjonujących w Syrii. Po upadku firmy, zamiast trafić w ręce niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, znalazł się w Moskwie pod ochroną FSB. Żył tam pod wieloma fałszywymi tożsamościami, w tym jako „Alexander Nelidov”, „Konstantin Baiazov” (zakonnik katolicki) oraz „Witalij Małkin” (duchowny prawosławny). Jego związek z Tatianą Spiridonową, pracowniczką FSB i wykładowczynią turystyki na Uniwersytecie Moskiewskim, stanowił jego przykrywkę operacyjną i umożliwiał mu pracę w charakterze kuriera dla rosyjskich służb.
Działając z poziomu Łubianki (siedziby FSB), Marsalek zdalnie kierował siatką sześciu bułgarskich agentów rezydujących w Wielkiej Brytanii, przesyłając im instrukcje za pośrednictwem szyfrowanych komunikatorów, takich jak Telegram. W latach 2020–2023 wymienił z nimi ponad 100 000 wiadomości, które zostały przechwycone podczas aresztowań i stały się trzonem brytyjskiego śledztwa. Finansowanie operacji było znaczące – Marsalek wypłacił Orlinowi Rusewowi, liderowi siatki, ponad 200 000 euro w kryptowalutach. Rusew następnie redystrybuował te środki swoim pięciu wspólnikom, z których każdy otrzymał kwoty od kilkunastu tysięcy do niemal 150 000 euro.
Kluczową postacią operacji Marshal był Jan Marsalek, obywatel Austrii, który przez dziesięć lat pełnił funkcję dyrektora operacyjnego (COO) niemieckiej firmy fintechowej Wirecard. Jej spektakularny upadek w 2020 roku ujawnił zniknięcie 1,9 miliarda euro. Po kolapsie spółki Marsalek zbiegł z Niemiec, przedostając się na Białoruś, a następnie do Rosji, gdzie został otoczony opieką rosyjskiego wywiadu i FSB. Jego kariera szpiegowska sięgała jednak znacznie głębiej w przeszłość – według śledztwa „The Insider” i „Der Spiegel”, Marsalek został zwerbowany przez GRU już około 2010 roku, w okresie swojego biznesowego wzrostu. Werbunku dokonał oficer Stanisław Pietlinski, a kluczowe spotkanie miało miejsce 6 lipca 2014 roku na jachcie w południowej Francji.
W Wirecard Marsalek dysponował dostępem do setek milionów euro, wykorzystując te fundusze do finansowania rosyjskich operacji militarnych na Bliskim Wschodzie – w szczególności wsparcia dla wojsk rosyjskich stacjonujących w Syrii. Po upadku firmy, zamiast trafić w ręce niemieckiego wymiaru sprawiedliwości, znalazł się w Moskwie pod ochroną FSB. Żył tam pod wieloma fałszywymi tożsamościami, w tym jako „Alexander Nelidov”, „Konstantin Baiazov” (zakonnik katolicki) oraz „Witalij Małkin” (duchowny prawosławny). Jego związek z Tatianą Spiridonową, pracowniczką FSB i wykładowczynią turystyki na Uniwersytecie Moskiewskim, stanowił jego przykrywkę operacyjną i umożliwiał mu pracę w charakterze kuriera dla rosyjskich służb.
Działając z poziomu Łubianki (siedziby FSB), Marsalek zdalnie kierował siatką sześciu bułgarskich agentów rezydujących w Wielkiej Brytanii, przesyłając im instrukcje za pośrednictwem szyfrowanych komunikatorów, takich jak Telegram. W latach 2020–2023 wymienił z nimi ponad 100 000 wiadomości, które zostały przechwycone podczas aresztowań i stały się trzonem brytyjskiego śledztwa. Finansowanie operacji było znaczące – Marsalek wypłacił Orlinowi Rusewowi, liderowi siatki, ponad 200 000 euro w kryptowalutach. Rusew następnie redystrybuował te środki swoim pięciu wspólnikom, z których każdy otrzymał kwoty od kilkunastu tysięcy do niemal 150 000 euro.
Siatka bułgarskich szpiegów
Operacyjnym liderem grupy na terenie Wielkiej Brytanii był Orlin Rusew, 47-letni obywatel Bułgarii, który znał Marsalka jeszcze z czasów współpracy z Wirecard. Rusew zarządzał pięcioma innymi Bułgarami z bazy w Great Yarmouth w hrabstwie Norfolk, gdzie wynajmował dawny pensjonat z 33 pokojami. Miejsce to, ze względu na ogromną ilość znalezionego tam sprzętu szpiegowskiego, zostało określone przez brytyjskie służby mianem „Jaskini Aladyna”. Drugim w hierarchii był Biser Dżambazow (45 lat), mieszkający w londyńskiej dzielnicy Harrow razem z Katrin Iwanową, 30-letnią agentką specjalizującą się w inwigilacji. Pozostałymi członkami siatki byli Iwan Stojanow (34 lata), Wania Gaberowa (30 lat) oraz Tihomir Iwanczew (39 lat).
Cała szóstka przybyła do Wielkiej Brytanii, korzystając z unijnego statusu osoby osiedlonej (settled status), co pozwalało im działać stosunkowo jawnie, mimo że ich rzeczywista aktywność pozostawała ścisłą tajemnicą aż do aresztowań 8 lutego 2023 roku. Rusew podlegał bezpośrednio „Rupertowi Tiszowi” (pseudonim Marsalka) i zazwyczaj przekazywał instrukcje za pośrednictwem Dżambazowa, który pełnił funkcję nadzorczą wobec pozostałych czterech agentów.
Operacyjnym liderem grupy na terenie Wielkiej Brytanii był Orlin Rusew, 47-letni obywatel Bułgarii, który znał Marsalka jeszcze z czasów współpracy z Wirecard. Rusew zarządzał pięcioma innymi Bułgarami z bazy w Great Yarmouth w hrabstwie Norfolk, gdzie wynajmował dawny pensjonat z 33 pokojami. Miejsce to, ze względu na ogromną ilość znalezionego tam sprzętu szpiegowskiego, zostało określone przez brytyjskie służby mianem „Jaskini Aladyna”. Drugim w hierarchii był Biser Dżambazow (45 lat), mieszkający w londyńskiej dzielnicy Harrow razem z Katrin Iwanową, 30-letnią agentką specjalizującą się w inwigilacji. Pozostałymi członkami siatki byli Iwan Stojanow (34 lata), Wania Gaberowa (30 lat) oraz Tihomir Iwanczew (39 lat).
Cała szóstka przybyła do Wielkiej Brytanii, korzystając z unijnego statusu osoby osiedlonej (settled status), co pozwalało im działać stosunkowo jawnie, mimo że ich rzeczywista aktywność pozostawała ścisłą tajemnicą aż do aresztowań 8 lutego 2023 roku. Rusew podlegał bezpośrednio „Rupertowi Tiszowi” (pseudonim Marsalka) i zazwyczaj przekazywał instrukcje za pośrednictwem Dżambazowa, który pełnił funkcję nadzorczą wobec pozostałych czterech agentów.
Sześć operacji
Sąd w Londynie zidentyfikował sześć odrębnych operacji prowadzonych przez siatkę między sierpniem 2020 a lutym 2023 roku. Każda z nich była wycelowana w obiekty o strategicznym znaczeniu dla Moskwy. Dowody ujawnione w postępowaniu sądowym obejmowały tysiące wiadomości, zdjęć, filmów oraz raportów z inwigilacji.
Sąd w Londynie zidentyfikował sześć odrębnych operacji prowadzonych przez siatkę między sierpniem 2020 a lutym 2023 roku. Każda z nich była wycelowana w obiekty o strategicznym znaczeniu dla Moskwy. Dowody ujawnione w postępowaniu sądowym obejmowały tysiące wiadomości, zdjęć, filmów oraz raportów z inwigilacji.
Operacja 1: Christo Grozew – główny dziennikarz śledczy Bellingcat
Pierwsza operacja stanowiła największą i najdłuższą kampanię nadzoru. Christo Grozew, 45-letni główny dziennikarz śledczy grupy Bellingcat, stał się celem Moskwy ze względu na swoją pracę ujawniającą odpowiedzialność państwa rosyjskiego za otrucie byłego szpiega Siergieja Skripala w Salisbury w 2018 roku oraz za wiele innych zbrodni rosyjskiego wywiadu. Operacja trwała od grudnia 2020 do stycznia 2023 roku, ze szczytową aktywnością między lipcem 2021 a czerwcem 2022 roku.
Działania obejmowały:
- Bułgaria (lipiec 2021): Dżambazow udał się do domu Grozewa w Bułgarii, fotografując budynek z dystansu.
- Wiedeń (sierpień–październik 2021): Zespół wynajął mieszkanie naprzeciwko rezydencji Grozewa i wykonał tysiące zdjęć, monitorując jego wyjścia i powroty. Iwanowa i Iwanczew byli szczególnie aktywni, obserwując pojazdy przewożące dziennikarza i fotografując jego korespondencję.
- Walencja, Hiszpania (wrzesień 2021): Iwanowa wsiadła do tego samego samolotu co Grozew lecącego do Walencji (12 września 2021). Wszyscy trzej agenci (Iwanowa, Dżambazow, Gaberowa) śledzili go od momentu opuszczenia lotniska i monitorowali w hotelu aż do jego wyjazdu 17 września.
- Czarnogóra (czerwiec 2022): Iwanowa poleciała z Wiednia do Czarnogóry tym samym lotem co Grozew. Na miejscu fotografowała go przy basenie w hotelu, gdzie odbywała się konferencja poświęcona wolności mediów w czasach rosyjskiej agresji. Na jednym ze zdjęć uchwyciła go w towarzystwie Romana Dobrochotowa, redaktora naczelnego „The Insider”.
W swoim oświadczeniu poszkodowanego Grozew opisał traumę jako „przerażającą, dezorientującą i destabilizującą”. Jego rodzina została zmuszona do opuszczenia domu w Austrii, a skutki psychologiczne oraz koszty zapewnienia bezpieczeństwa były bardzo wysokie.
Pierwsza operacja stanowiła największą i najdłuższą kampanię nadzoru. Christo Grozew, 45-letni główny dziennikarz śledczy grupy Bellingcat, stał się celem Moskwy ze względu na swoją pracę ujawniającą odpowiedzialność państwa rosyjskiego za otrucie byłego szpiega Siergieja Skripala w Salisbury w 2018 roku oraz za wiele innych zbrodni rosyjskiego wywiadu. Operacja trwała od grudnia 2020 do stycznia 2023 roku, ze szczytową aktywnością między lipcem 2021 a czerwcem 2022 roku.
Działania obejmowały:
- Bułgaria (lipiec 2021): Dżambazow udał się do domu Grozewa w Bułgarii, fotografując budynek z dystansu.
- Wiedeń (sierpień–październik 2021): Zespół wynajął mieszkanie naprzeciwko rezydencji Grozewa i wykonał tysiące zdjęć, monitorując jego wyjścia i powroty. Iwanowa i Iwanczew byli szczególnie aktywni, obserwując pojazdy przewożące dziennikarza i fotografując jego korespondencję.
- Walencja, Hiszpania (wrzesień 2021): Iwanowa wsiadła do tego samego samolotu co Grozew lecącego do Walencji (12 września 2021). Wszyscy trzej agenci (Iwanowa, Dżambazow, Gaberowa) śledzili go od momentu opuszczenia lotniska i monitorowali w hotelu aż do jego wyjazdu 17 września.
- Czarnogóra (czerwiec 2022): Iwanowa poleciała z Wiednia do Czarnogóry tym samym lotem co Grozew. Na miejscu fotografowała go przy basenie w hotelu, gdzie odbywała się konferencja poświęcona wolności mediów w czasach rosyjskiej agresji. Na jednym ze zdjęć uchwyciła go w towarzystwie Romana Dobrochotowa, redaktora naczelnego „The Insider”.
W swoim oświadczeniu poszkodowanego Grozew opisał traumę jako „przerażającą, dezorientującą i destabilizującą”. Jego rodzina została zmuszona do opuszczenia domu w Austrii, a skutki psychologiczne oraz koszty zapewnienia bezpieczeństwa były bardzo wysokie.
Operacja 2: Roman Dobrochotow – redaktor „The Insider”
Roman Dobrochotow, redaktor naczelny niezależnego, rosyjskojęzycznego portalu „The Insider”, regularnie publikującego śledztwa dotyczące zbrodni reżimu rosyjskiego, był celem operacji od października 2021 do grudnia 2022 roku, ze szczególnym nasileniem w listopadzie 2021 roku.
Scenariusz inwigilacji był prostszy niż w przypadku Grozewa. Rusew wykorzystał swoje kontakty wśród pracowników linii lotniczych, aby uzyskać informacje o rejsach, którymi podróżował Dobrochotow. Podczas lotu Budapeszt–Berlin 27 listopada 2021 roku, Iwanowa znalazła się na pokładzie i fotografowała redaktora. W wyjątkowo zuchwałym akcie, siedząc blisko celu, Iwanowa zarejestrowała numer PIN jego telefonu komórkowego i przesłała tę informację Marsalkowi. W korespondencji Marsalek ostrzegał Rusewa, że Dobrochotow „powinien spodziewać się” ataku przy użyciu trucizny z grupy Nowiczok (tej samej, której użyto przeciwko Skripalowi).
Roman Dobrochotow, redaktor naczelny niezależnego, rosyjskojęzycznego portalu „The Insider”, regularnie publikującego śledztwa dotyczące zbrodni reżimu rosyjskiego, był celem operacji od października 2021 do grudnia 2022 roku, ze szczególnym nasileniem w listopadzie 2021 roku.
Scenariusz inwigilacji był prostszy niż w przypadku Grozewa. Rusew wykorzystał swoje kontakty wśród pracowników linii lotniczych, aby uzyskać informacje o rejsach, którymi podróżował Dobrochotow. Podczas lotu Budapeszt–Berlin 27 listopada 2021 roku, Iwanowa znalazła się na pokładzie i fotografowała redaktora. W wyjątkowo zuchwałym akcie, siedząc blisko celu, Iwanowa zarejestrowała numer PIN jego telefonu komórkowego i przesłała tę informację Marsalkowi. W korespondencji Marsalek ostrzegał Rusewa, że Dobrochotow „powinien spodziewać się” ataku przy użyciu trucizny z grupy Nowiczok (tej samej, której użyto przeciwko Skripalowi).
Operacja 3: Bergej Ryskalijew – kazachski polityk i dysydent
Bergej Ryskalijew, były kazachski polityk, który w 2016 roku uzyskał status uchodźcy w Wielkiej Brytanii po ucieczce z kraju, był celem operacji od listopada 2021 do stycznia 2022 roku. Jego działalność na rzecz demokratyzacji i sprzeciw wobec rosyjskich wpływów w Kazachstanie uczyniły go wrogiem Moskwy.
Operacja koncentrowała się na ustaleniu jego lokalizacji w Londynie:
- Marsalek przekazał Rusewowi dane celu 6 listopada 2021 roku.
- Zespół pod dowództwem Dżambazowa i Gaberowej obserwował adres Ryskalijewa przy Warwick Chambers w zachodnim Londynie (7–10 listopada 2021). Stojanow parkował samochód przed nieruchomością i fotografował otoczenie, fałszywie twierdząc, że pracuje dla służby zdrowia (NHS).
- Gaberowa i Dżambazow byli zaangażowani w obserwację lokalizacji One Hyde Park, gdzie Ryskalijew miał się przeprowadzić.
- Raport z misji został odnaleziony na laptopie Rusewa.
Ryskalijew wydał oświadczenie, w którym stwierdził, że jego rodzina była „głęboko wstrząśnięta”. Zmuszony był wydać znaczne sumy na zwiększenie bezpieczeństwa oraz zmienić lokalizację biura.
Bergej Ryskalijew, były kazachski polityk, który w 2016 roku uzyskał status uchodźcy w Wielkiej Brytanii po ucieczce z kraju, był celem operacji od listopada 2021 do stycznia 2022 roku. Jego działalność na rzecz demokratyzacji i sprzeciw wobec rosyjskich wpływów w Kazachstanie uczyniły go wrogiem Moskwy.
Operacja koncentrowała się na ustaleniu jego lokalizacji w Londynie:
- Marsalek przekazał Rusewowi dane celu 6 listopada 2021 roku.
- Zespół pod dowództwem Dżambazowa i Gaberowej obserwował adres Ryskalijewa przy Warwick Chambers w zachodnim Londynie (7–10 listopada 2021). Stojanow parkował samochód przed nieruchomością i fotografował otoczenie, fałszywie twierdząc, że pracuje dla służby zdrowia (NHS).
- Gaberowa i Dżambazow byli zaangażowani w obserwację lokalizacji One Hyde Park, gdzie Ryskalijew miał się przeprowadzić.
- Raport z misji został odnaleziony na laptopie Rusewa.
Ryskalijew wydał oświadczenie, w którym stwierdził, że jego rodzina była „głęboko wstrząśnięta”. Zmuszony był wydać znaczne sumy na zwiększenie bezpieczeństwa oraz zmienić lokalizację biura.
Operacja 4: Ambasada Kazachstanu – fałszywa kampania dezinformacyjna
Czwarta operacja miała charakter dezinformacyjny i służyła utorowaniu drogi dla rosyjskich wpływów w Kazachstanie. Między sierpniem a grudniem 2022 roku (ze szczytem we wrześniu i październiku), Rusew, Dżambazow, Stojanow i Iwanowa przeprowadzili serię działań mających na celu:
- Staranne wyreżyserowanie fałszywego protestu przeciwko ambasadzie Kazachstanu w Londynie.
- Fotografowanie ambasady z zewnątrz (16 września 2022 roku przez Dżambazowa i Iwanową).
- Przygotowanie sfałszowanych dokumentów mających stanowić „dowód” istnienia fikcyjnej, antykazachskiej organizacji.
Celem było przedstawienie władzom w Astanie fałszywego „odkrycia” rzekomego zagrożenia dla Kazachstanu, co pozwoliłoby Rosji zaprezentować się jako cenny sojusznik i pogłębić wpływy w Azji Środkowej.
Czwarta operacja miała charakter dezinformacyjny i służyła utorowaniu drogi dla rosyjskich wpływów w Kazachstanie. Między sierpniem a grudniem 2022 roku (ze szczytem we wrześniu i październiku), Rusew, Dżambazow, Stojanow i Iwanowa przeprowadzili serię działań mających na celu:
- Staranne wyreżyserowanie fałszywego protestu przeciwko ambasadzie Kazachstanu w Londynie.
- Fotografowanie ambasady z zewnątrz (16 września 2022 roku przez Dżambazowa i Iwanową).
- Przygotowanie sfałszowanych dokumentów mających stanowić „dowód” istnienia fikcyjnej, antykazachskiej organizacji.
Celem było przedstawienie władzom w Astanie fałszywego „odkrycia” rzekomego zagrożenia dla Kazachstanu, co pozwoliłoby Rosji zaprezentować się jako cenny sojusznik i pogłębić wpływy w Azji Środkowej.
Operacja 5: Patch Barracks – szpiegostwo w bazie NATO
Piąta operacja była najbardziej zaawansowana technologicznie. Patch Barracks to amerykańska baza wojskowa w pobliżu Stuttgartu, gdzie prowadzono szkolenia dla ukraińskich sił zbrojnych w zakresie obsługi systemu obrony powietrznej Patriot, kluczowego dla obronności Ukrainy. Działania trwały od października 2022 do lutego 2023 roku i bezpośrednio poprzedzały aresztowania.
- 19 października 2022: Marsalek wysłał wiadomość do Rusewa: „Czy możemy użyć IMSI catchera w Niemczech? Musimy szpiegować Ukraińców w niemieckiej bazie wojskowej”. IMSI catcher to zaawansowane urządzenie elektroniczne zdolne do przechwytywania numerów telefonów komórkowych w swoim zasięgu, umożliwiające nieautoryzowany dostęp do danych komunikacyjnych.
- 20 października 2022: Rusew odpowiedział, że posiada taki sprzęt, który „kurzy się” w jego „garażu Indiany Jonesa” w Great Yarmouth.
- 31 października – 3 listopada 2022: Dżambazow i Iwanowa polecieli do Stuttgartu. Iwanowa fotografowała ogrodzenie zewnętrzne bazy, bramy i budynki. Zespół szukał lokali do wynajęcia oraz miejsc parkingowych, planując zmianę pojazdów co dwa dni.
- 6–13 listopada 2022: Zespół planował rozmieszczenie IMSI catcherów, dyskutował o zasilaniu (bateriach), mieszkaniach w Stuttgarcie oraz transporcie urządzenia na adres Rusewa.
- 10 grudnia 2022: Dżambazow i Iwanowa zakupili samochód marki Chrysler za 4200 funtów; w bagażniku znaleziono schemat podłączenia baterii do IMSI catchera.
- 2 lutego 2023: Marsalek powiadomił Rusewa, że 70 Ukraińców przybędzie na szkolenie z obsługi systemów Patriot.
- 4 lutego 2023: Rusew poinformował Marsalka, że wysyła Dżambazowa i Iwanową do Niemiec, „aby uzyskać gotowość operacyjną z dwoma IMSI catcherami” do 8 lutego.
- 8 lutego 2023: Zamiast udać się do Niemiec, zespół został aresztowany. Urządzenia podsłuchowe nigdy nie zostały użyte.
Piąta operacja była najbardziej zaawansowana technologicznie. Patch Barracks to amerykańska baza wojskowa w pobliżu Stuttgartu, gdzie prowadzono szkolenia dla ukraińskich sił zbrojnych w zakresie obsługi systemu obrony powietrznej Patriot, kluczowego dla obronności Ukrainy. Działania trwały od października 2022 do lutego 2023 roku i bezpośrednio poprzedzały aresztowania.
- 19 października 2022: Marsalek wysłał wiadomość do Rusewa: „Czy możemy użyć IMSI catchera w Niemczech? Musimy szpiegować Ukraińców w niemieckiej bazie wojskowej”. IMSI catcher to zaawansowane urządzenie elektroniczne zdolne do przechwytywania numerów telefonów komórkowych w swoim zasięgu, umożliwiające nieautoryzowany dostęp do danych komunikacyjnych.
- 20 października 2022: Rusew odpowiedział, że posiada taki sprzęt, który „kurzy się” w jego „garażu Indiany Jonesa” w Great Yarmouth.
- 31 października – 3 listopada 2022: Dżambazow i Iwanowa polecieli do Stuttgartu. Iwanowa fotografowała ogrodzenie zewnętrzne bazy, bramy i budynki. Zespół szukał lokali do wynajęcia oraz miejsc parkingowych, planując zmianę pojazdów co dwa dni.
- 6–13 listopada 2022: Zespół planował rozmieszczenie IMSI catcherów, dyskutował o zasilaniu (bateriach), mieszkaniach w Stuttgarcie oraz transporcie urządzenia na adres Rusewa.
- 10 grudnia 2022: Dżambazow i Iwanowa zakupili samochód marki Chrysler za 4200 funtów; w bagażniku znaleziono schemat podłączenia baterii do IMSI catchera.
- 2 lutego 2023: Marsalek powiadomił Rusewa, że 70 Ukraińców przybędzie na szkolenie z obsługi systemów Patriot.
- 4 lutego 2023: Rusew poinformował Marsalka, że wysyła Dżambazowa i Iwanową do Niemiec, „aby uzyskać gotowość operacyjną z dwoma IMSI catcherami” do 8 lutego.
- 8 lutego 2023: Zamiast udać się do Niemiec, zespół został aresztowany. Urządzenia podsłuchowe nigdy nie zostały użyte.
Operacja 6: Kiriłł Kaczur – plan porwania w Czarnogórze
Szósta operacja dotyczyła planu porwania Kiriłła Kaczura, rosyjskiego zbiega poszukiwanego przez rosyjski Komitet Śledczy. Działania prowadzono od września 2021 do lutego 2022 roku, głównie na terenie Czarnogóry.
W wiadomości z 18 września 2021 roku Marsalek pisał do Rusewa: „Musimy kogoś porwać i wysłać do Rosji”. W lutym 2022 roku wnioskował o budżet w wysokości 1 miliona euro na „operację schwytania i przeszukania Kiriłła”, podczas gdy Rusew negocjował kwotę 700 000–750 000 euro jako wynagrodzenie plus koszty operacyjne.
Działania obejmowały:
- Wynajęcie willi w Czarnogórze.
- Identyfikację trzech adresów powiązanych z Kaczurem oraz osób uznawanych za członków jego rodziny lub pracowników.
- Stojanow uczestniczył w inwigilacji na przełomie września i października 2021 roku.
- Gaberowa i Dżambazow prowadzili obserwację w październiku oraz w okresie Świąt Bożego Narodzenia 2021 roku.
- Iwanczew przybył 5 listopada 2021 roku, operując dronem; powrócił w styczniu 2022 roku.
- Iwanowa brała udział w nadzorze w styczniu 2022 roku.
- Gaberowa przyleciała na miejsce w dniach 2–7 lutego 2022 roku.
Kluczowy moment nastąpił na przełomie 2021 i 2022 roku, kiedy zespół doniósł o kontakcie z rosyjską grupą uderzeniową, w tym z kobietą o pseudonimie „Czerwony Wróbel” (ang. Red Sparrow), opisaną jako osoba posiadająca umiejętności walki wręcz, obserwacji i posługiwania się bronią. Zespół koordynował działania z Rosjanami, dzieląc się lokalizacjami i zdjęciami oraz towarzysząc im w miejscach będących przedmiotem zainteresowania. Ostatecznie do porwania nie doszło – bezpośrednie wsparcie z Moskwy, o które prosili sprawcy, nie nadeszło w ostatniej chwili.
Szósta operacja dotyczyła planu porwania Kiriłła Kaczura, rosyjskiego zbiega poszukiwanego przez rosyjski Komitet Śledczy. Działania prowadzono od września 2021 do lutego 2022 roku, głównie na terenie Czarnogóry.
W wiadomości z 18 września 2021 roku Marsalek pisał do Rusewa: „Musimy kogoś porwać i wysłać do Rosji”. W lutym 2022 roku wnioskował o budżet w wysokości 1 miliona euro na „operację schwytania i przeszukania Kiriłła”, podczas gdy Rusew negocjował kwotę 700 000–750 000 euro jako wynagrodzenie plus koszty operacyjne.
Działania obejmowały:
- Wynajęcie willi w Czarnogórze.
- Identyfikację trzech adresów powiązanych z Kaczurem oraz osób uznawanych za członków jego rodziny lub pracowników.
- Stojanow uczestniczył w inwigilacji na przełomie września i października 2021 roku.
- Gaberowa i Dżambazow prowadzili obserwację w październiku oraz w okresie Świąt Bożego Narodzenia 2021 roku.
- Iwanczew przybył 5 listopada 2021 roku, operując dronem; powrócił w styczniu 2022 roku.
- Iwanowa brała udział w nadzorze w styczniu 2022 roku.
- Gaberowa przyleciała na miejsce w dniach 2–7 lutego 2022 roku.
Kluczowy moment nastąpił na przełomie 2021 i 2022 roku, kiedy zespół doniósł o kontakcie z rosyjską grupą uderzeniową, w tym z kobietą o pseudonimie „Czerwony Wróbel” (ang. Red Sparrow), opisaną jako osoba posiadająca umiejętności walki wręcz, obserwacji i posługiwania się bronią. Zespół koordynował działania z Rosjanami, dzieląc się lokalizacjami i zdjęciami oraz towarzysząc im w miejscach będących przedmiotem zainteresowania. Ostatecznie do porwania nie doszło – bezpośrednie wsparcie z Moskwy, o które prosili sprawcy, nie nadeszło w ostatniej chwili.
Narzędzia, sprzęt i zasady operacyjne
Brytyjskie śledztwo ujawniło zaawansowany arsenał szpiegowski i metody operacyjne grupy. Po aresztowaniu szpiegów 8 lutego 2023 roku policja przeszukała lokale i zabezpieczyła imponującą kolekcję sprzętu:
- IMSI catchery – zaawansowane urządzenia do przechwytywania danych z telefonów komórkowych.
- Drony – co najmniej 11 sztuk znalezionych w przeszukiwanych lokalach.
- Ukryte kamery – zamontowane w przedmiotach codziennego użytku, takich jak krawaty, okulary słoneczne czy zabawki.
- 221 urządzeń mobilnych – głównie tanich telefonów marki Cubot, trudnych do namierzenia.
- 495 kart SIM – służących do utrudniania pracy śledczym.
- Fałszywe dokumenty tożsamości – łącznie co najmniej 75 sfałszowanych paszportów i dowodów tożsamości, w tym wysokiej jakości podróbki belgijskie, bułgarskie i francuskie (niektóre ze zdjęciem Marsalka).
- Fałszywe legitymacje prasowe – dla agentów działających pod przykrywką dziennikarską.
- Zagłuszacze sygnału radiowego.
- Urządzenia podsłuchowe.
Sfałszowane dokumenty służyły m.in. do otwierania kont bankowych wykorzystywanych do dystrybucji funduszy dla członków siatki.
Brytyjskie śledztwo ujawniło zaawansowany arsenał szpiegowski i metody operacyjne grupy. Po aresztowaniu szpiegów 8 lutego 2023 roku policja przeszukała lokale i zabezpieczyła imponującą kolekcję sprzętu:
- IMSI catchery – zaawansowane urządzenia do przechwytywania danych z telefonów komórkowych.
- Drony – co najmniej 11 sztuk znalezionych w przeszukiwanych lokalach.
- Ukryte kamery – zamontowane w przedmiotach codziennego użytku, takich jak krawaty, okulary słoneczne czy zabawki.
- 221 urządzeń mobilnych – głównie tanich telefonów marki Cubot, trudnych do namierzenia.
- 495 kart SIM – służących do utrudniania pracy śledczym.
- Fałszywe dokumenty tożsamości – łącznie co najmniej 75 sfałszowanych paszportów i dowodów tożsamości, w tym wysokiej jakości podróbki belgijskie, bułgarskie i francuskie (niektóre ze zdjęciem Marsalka).
- Fałszywe legitymacje prasowe – dla agentów działających pod przykrywką dziennikarską.
- Zagłuszacze sygnału radiowego.
- Urządzenia podsłuchowe.
Sfałszowane dokumenty służyły m.in. do otwierania kont bankowych wykorzystywanych do dystrybucji funduszy dla członków siatki.
Insiderskie detale: komunikacja Marsalek–Rusew
Przechwycenie ponad 100 000 wiadomości SMS i na Telegramie między Marsalkiem a Rusewem rzuciło światło na mentalność operacyjną grupy. Marsalek wykazywał obsesję na punkcie swoich rosyjskich mocodawców. W grudniu 2022 roku, dyskutując z Rusewem różne scenariusze zabicia Grozewa, stwierdził: „Topór to przeszłość, lepsza jest maczeta w stylu Wagnera” (aluzja do brutalnych metod rosyjskiej Grupy Wagnera w Ukrainie i Syrii). Ostatecznie zdecydowano się na plan porwania zamiast morderstwa, choć intencje pozostawały równie groźne.
Marsalek ujawniał zdumiewający cynizm w kwestii realizacji operacji. Dyskutując z Rusewem o przesłaniu laptopa przechwyconego w Wiedniu do Moskwy przez swoją partnerkę Tatianę Spiridonową, pisał: „Dziewczyny są idealne. Wyglądają niewinnie”. Owa „dziewczyna” była w rzeczywistości agentką FSB, ale Marsalek traktował ją instrumentalnie jako kuriera wrażliwych ładunków.
Wiadomości między szpiegami ujawniają również specyficzne, momentami amatorskie podejście do egzekucji zadań. Marsalek, Rusew i reszta grupy określali siebie mianem „minionków” (sługusów), nawiązując do pomocników z filmu animowanego „Jak ukraść księżyc”, w którym złoczyńca Gru kieruje armią małych, żółtych stworzeń. W korespondencji pojawiały się również żarty na temat trucizny Nowiczok. Ten beztroski, przekraczający granice humor sugeruje, że zespół nie doceniał powagi swoich czynów i czuł się bezkarny – aż do momentu aresztowania.
Przechwycenie ponad 100 000 wiadomości SMS i na Telegramie między Marsalkiem a Rusewem rzuciło światło na mentalność operacyjną grupy. Marsalek wykazywał obsesję na punkcie swoich rosyjskich mocodawców. W grudniu 2022 roku, dyskutując z Rusewem różne scenariusze zabicia Grozewa, stwierdził: „Topór to przeszłość, lepsza jest maczeta w stylu Wagnera” (aluzja do brutalnych metod rosyjskiej Grupy Wagnera w Ukrainie i Syrii). Ostatecznie zdecydowano się na plan porwania zamiast morderstwa, choć intencje pozostawały równie groźne.
Marsalek ujawniał zdumiewający cynizm w kwestii realizacji operacji. Dyskutując z Rusewem o przesłaniu laptopa przechwyconego w Wiedniu do Moskwy przez swoją partnerkę Tatianę Spiridonową, pisał: „Dziewczyny są idealne. Wyglądają niewinnie”. Owa „dziewczyna” była w rzeczywistości agentką FSB, ale Marsalek traktował ją instrumentalnie jako kuriera wrażliwych ładunków.
Wiadomości między szpiegami ujawniają również specyficzne, momentami amatorskie podejście do egzekucji zadań. Marsalek, Rusew i reszta grupy określali siebie mianem „minionków” (sługusów), nawiązując do pomocników z filmu animowanego „Jak ukraść księżyc”, w którym złoczyńca Gru kieruje armią małych, żółtych stworzeń. W korespondencji pojawiały się również żarty na temat trucizny Nowiczok. Ten beztroski, przekraczający granice humor sugeruje, że zespół nie doceniał powagi swoich czynów i czuł się bezkarny – aż do momentu aresztowania.
Luki w bezpieczeństwie i nowe fakty
Jednym z najbardziej interesujących wątków są informacje uzyskane dzięki inwigilacji samego Marsalka. Nowoczesne metody śledcze wykazały, że mieszka on w Moskwie pod wieloma fałszywymi tożsamościami i regularnie odwiedza siedzibę FSB na Łubiance (jego telefon logował się tam 304 razy między styczniem a kwietniem 2025 roku). Posługuje się fałszywym dokumentem na nazwisko „Aleksander Nelidow”, rzekomego obywatela Doniecka (osoba ta nie istnieje poza rosyjskim systemem rejestracyjnym). W 2024 roku odwiedził moskiewską klinikę chirurgii plastycznej w celu przeszczepu włosów, choć efekty zabiegu są mizerne.
Jeszcze bardziej niepokojące są dowody na zaangażowanie Marsalka w działania na okupowanych terytoriach Ukrainy. Fotografie ukazują go w pełnym umundurowaniu wojskowym, z symbolem „Z” (oznaczającym rosyjskie siły inwazyjne) na kamizelce, w towarzystwie żołnierzy specnazu. Od 2023 roku odbył co najmniej pięć podróży pociągiem (każda trwająca ok. 27 godzin) na okupowany Krym. Bilety na te przejazdy rezerwowane były na fałszywe tożsamości małych dzieci, aby uniknąć wykrycia – co jest klasyczną techniką szpiegowską stosowaną w czasie wojny.
Jednym z najbardziej interesujących wątków są informacje uzyskane dzięki inwigilacji samego Marsalka. Nowoczesne metody śledcze wykazały, że mieszka on w Moskwie pod wieloma fałszywymi tożsamościami i regularnie odwiedza siedzibę FSB na Łubiance (jego telefon logował się tam 304 razy między styczniem a kwietniem 2025 roku). Posługuje się fałszywym dokumentem na nazwisko „Aleksander Nelidow”, rzekomego obywatela Doniecka (osoba ta nie istnieje poza rosyjskim systemem rejestracyjnym). W 2024 roku odwiedził moskiewską klinikę chirurgii plastycznej w celu przeszczepu włosów, choć efekty zabiegu są mizerne.
Jeszcze bardziej niepokojące są dowody na zaangażowanie Marsalka w działania na okupowanych terytoriach Ukrainy. Fotografie ukazują go w pełnym umundurowaniu wojskowym, z symbolem „Z” (oznaczającym rosyjskie siły inwazyjne) na kamizelce, w towarzystwie żołnierzy specnazu. Od 2023 roku odbył co najmniej pięć podróży pociągiem (każda trwająca ok. 27 godzin) na okupowany Krym. Bilety na te przejazdy rezerwowane były na fałszywe tożsamości małych dzieci, aby uniknąć wykrycia – co jest klasyczną techniką szpiegowską stosowaną w czasie wojny.
Formalny finał: proces w Londynie (marzec–maj 2025)
Proces toczył się przed Centralnym Sądem Karnym w Londynie od listopada 2024 do marca 2025 roku. Orlin Rusew przyznał się do winy 8 listopada 2024 roku, natomiast pozostali oskarżeni stanęli przed sądem. Wyroki ogłoszono 12 maja 2025 roku:
Orlin Rusew: 10 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności.
Biser Dżambazow: 10 lat i 2 miesiące.
Katrin Iwanowa: 9 lat i 8 miesięcy.
Iwan Stojanow: od 6 do 8 lat (w zależności od zarzutów).
Wania Gaberowa: od 6 do 8 lat.
Tihomir Iwanczew: od 6 do 8 lat.
Skazani muszą odbyć połowę wyroku przed możliwością ubiegania się o zwolnienie warunkowe, a po wyjściu na wolność zostaną automatycznie deportowani do Bułgarii. Sędzia Hilliard podkreślił, że operacja stanowiła „zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Wielkiej Brytanii” oraz dodał, że „prawdopodobnie nigdy wcześniej działalność szpiegowska tej rangi nie została tak dobrze udokumentowana”.
Proces toczył się przed Centralnym Sądem Karnym w Londynie od listopada 2024 do marca 2025 roku. Orlin Rusew przyznał się do winy 8 listopada 2024 roku, natomiast pozostali oskarżeni stanęli przed sądem. Wyroki ogłoszono 12 maja 2025 roku:
Orlin Rusew: 10 lat i 8 miesięcy pozbawienia wolności.
Biser Dżambazow: 10 lat i 2 miesiące.
Katrin Iwanowa: 9 lat i 8 miesięcy.
Iwan Stojanow: od 6 do 8 lat (w zależności od zarzutów).
Wania Gaberowa: od 6 do 8 lat.
Tihomir Iwanczew: od 6 do 8 lat.
Skazani muszą odbyć połowę wyroku przed możliwością ubiegania się o zwolnienie warunkowe, a po wyjściu na wolność zostaną automatycznie deportowani do Bułgarii. Sędzia Hilliard podkreślił, że operacja stanowiła „zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego Wielkiej Brytanii” oraz dodał, że „prawdopodobnie nigdy wcześniej działalność szpiegowska tej rangi nie została tak dobrze udokumentowana”.
Zgodnie z ruchem wskazówek zegara, od lewego górnego rogu: Orlin Rusew, Katrin Iwanowa, Iwan Stojanow, Biser Dżambazow, Wania Gaberowa i Tihomir Ivanchev
Równoległe operacje szpiegowskie w Bułgarii (2021)
Równolegle z operacją Marshal prowadzoną z Wielkiej Brytanii, w samej Bułgarii doszło do rozbicia innej, równie istotnej siatki szpiegowskiej. 18 marca 2021 roku bułgarski kontrwywiad cywilny aresztował sześcioosobową grupę kierowaną przez byłego pułkownika Iwana Iliewa (74 lata, pseudonim „Rezydent”) oraz pięciu innych obywateli Bułgarii, w tym trzech czynnych urzędników Ministerstwa Obrony. Operacja ta miała miejsce zaledwie kilka tygodni przed wyborami parlamentarnymi zaplanowanymi na 4 kwietnia 2021 roku.
Iliew, były szef wywiadu wojskowego Bułgarii, został oskarżony o zorganizowanie „nielegalnej siatki agentów” na zlecenie rosyjskiego wywiadu. Jego żona, obywatelka Rosji Galina, pełniła rolę łączniczki z ambasadą rosyjską w Sofii. Grupa, wyposażona w zaawansowany sprzęt, spędzała godziny na fotografowaniu ekranów komputerów za pomocą telefonów komórkowych, aby uniknąć wykrycia cyfrowego. Jednego dnia jeden z bułgarskich oficerów wywiadu wojskowego nagrał materiał wideo o długości 4 godzin i 20 minut, zawierający informacje niejawne.
Zainteresowanie grupy koncentrowało się na tajemnicach technologicznych oraz informacjach dotyczących NATO, UE i USA – szczególnie w kontekście decyzji Bułgarii o zakupie myśliwców F-16 od koncernu Lockheed Martin. W następstwie tych wydarzeń władze bułgarskie wydaliły co najmniej dwóch rosyjskich dyplomatów (Maksima Rybkina, pierwszego sekretarza, i Aleksandra Zinkina, drugiego sekretarza).
Przypadek Iliewa został uznany przez bułgarskiego prokuratora generalnego za „bezprecedensowy od 1944 roku” i określony mianem największej afery szpiegowskiej w Bułgarii od czasów zimnej wojny. W przeciwieństwie jednak do operacji Marshal, sprawa Iliewa pozostała mniej nagłośniona publicznie, a media nie uzyskały dostępu do tak szczegółowych danych operacyjnych.
Równolegle z operacją Marshal prowadzoną z Wielkiej Brytanii, w samej Bułgarii doszło do rozbicia innej, równie istotnej siatki szpiegowskiej. 18 marca 2021 roku bułgarski kontrwywiad cywilny aresztował sześcioosobową grupę kierowaną przez byłego pułkownika Iwana Iliewa (74 lata, pseudonim „Rezydent”) oraz pięciu innych obywateli Bułgarii, w tym trzech czynnych urzędników Ministerstwa Obrony. Operacja ta miała miejsce zaledwie kilka tygodni przed wyborami parlamentarnymi zaplanowanymi na 4 kwietnia 2021 roku.
Iliew, były szef wywiadu wojskowego Bułgarii, został oskarżony o zorganizowanie „nielegalnej siatki agentów” na zlecenie rosyjskiego wywiadu. Jego żona, obywatelka Rosji Galina, pełniła rolę łączniczki z ambasadą rosyjską w Sofii. Grupa, wyposażona w zaawansowany sprzęt, spędzała godziny na fotografowaniu ekranów komputerów za pomocą telefonów komórkowych, aby uniknąć wykrycia cyfrowego. Jednego dnia jeden z bułgarskich oficerów wywiadu wojskowego nagrał materiał wideo o długości 4 godzin i 20 minut, zawierający informacje niejawne.
Zainteresowanie grupy koncentrowało się na tajemnicach technologicznych oraz informacjach dotyczących NATO, UE i USA – szczególnie w kontekście decyzji Bułgarii o zakupie myśliwców F-16 od koncernu Lockheed Martin. W następstwie tych wydarzeń władze bułgarskie wydaliły co najmniej dwóch rosyjskich dyplomatów (Maksima Rybkina, pierwszego sekretarza, i Aleksandra Zinkina, drugiego sekretarza).
Przypadek Iliewa został uznany przez bułgarskiego prokuratora generalnego za „bezprecedensowy od 1944 roku” i określony mianem największej afery szpiegowskiej w Bułgarii od czasów zimnej wojny. W przeciwieństwie jednak do operacji Marshal, sprawa Iliewa pozostała mniej nagłośniona publicznie, a media nie uzyskały dostępu do tak szczegółowych danych operacyjnych.
Źródła:
https://www.bbc.com/news/articles/cx2gx52xqqpo
https://csd.eu/fileadmin/user_upload/publications_library/files/2024_12/Operation_Disinformation_EN.pdf
https://www.prepyou.eu/more-details-about-espionage-scandal-group-of-top-bulgarian-military-involved-in-spying-for-russia-detained-novinite-com-sofia-news-agency/
https://infosecurity24.pl/sluzby-specjalne/szpieg-wraca-do-moskwy-bulgarzy-wyrzucaja-rosyjskiego-dyplomate
https://pl.euronews.com/video/2025/12/19/w-bulgarii-trwaja-protesty-obywatele-zadaja-konca-korupcji-i-uczciwego-wymiaru-sprawiedliw
https://www.csis.org/analysis/russias-shadow-war-against-west
https://www.trellix.com/blogs/research/the-evolution-of-russian-physical-cyber-espionage/
https://www.reuters.com/world/europe/wirecard-fugitive-jan-marsalek-financial-fraudster-russian-spymaster-2025-03-07/
https://www.counterterrorism.police.uk/group-of-six-convicted-of-spying-for-russia-jailed-for-total-of-50-years/
https://www.rp.pl/kraj/art8638341-rozpaczliwy-apel-bulgarii-do-rosji-przestancie-wreszcie-szpiegowac
https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/nato-intelligence-surveillance-and-reconnaissance-force-nisrf
https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/8126217,skandal-szpiegowski-w-bulgarii.html
https://www.bbc.com/news/articles/cx2gx52xqqpo
https://csd.eu/fileadmin/user_upload/publications_library/files/2024_12/Operation_Disinformation_EN.pdf
https://www.prepyou.eu/more-details-about-espionage-scandal-group-of-top-bulgarian-military-involved-in-spying-for-russia-detained-novinite-com-sofia-news-agency/
https://infosecurity24.pl/sluzby-specjalne/szpieg-wraca-do-moskwy-bulgarzy-wyrzucaja-rosyjskiego-dyplomate
https://pl.euronews.com/video/2025/12/19/w-bulgarii-trwaja-protesty-obywatele-zadaja-konca-korupcji-i-uczciwego-wymiaru-sprawiedliw
https://www.csis.org/analysis/russias-shadow-war-against-west
https://www.trellix.com/blogs/research/the-evolution-of-russian-physical-cyber-espionage/
https://www.reuters.com/world/europe/wirecard-fugitive-jan-marsalek-financial-fraudster-russian-spymaster-2025-03-07/
https://www.counterterrorism.police.uk/group-of-six-convicted-of-spying-for-russia-jailed-for-total-of-50-years/
https://www.rp.pl/kraj/art8638341-rozpaczliwy-apel-bulgarii-do-rosji-przestancie-wreszcie-szpiegowac
https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/nato-intelligence-surveillance-and-reconnaissance-force-nisrf
https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/swiat/artykuly/8126217,skandal-szpiegowski-w-bulgarii.html