Wiedza
9 m
14
Otrucie Siergieja Skripala w Salisbury – lekkomyślna operacja GRU i bezpośrednie polecenie Putina
Otrucie Siergieja Skripala i jego córki Julii w marcu 2018 roku w Salisbury było jednym z najbardziej znaczących incydentów z użyciem broni chemicznej przez rosyjskie służby specjalne na terenie Wielkiej Brytanii od czasów zimnej wojny. Brytyjskie śledztwo publiczne zakończyło się w grudniu 2025 roku konkluzją, że operacja musiała zostać autoryzowana osobiście przez prezydenta Władimira Putina. Jej przebieg charakteryzował się „rażącą lekkomyślnością” operacyjną, która doprowadziła do śmierci niewinnej obywatelki Wielkiej Brytanii. Dowody prokuratorskie, udokumentowane przez śledztwa BBC, grupy Bellingcat oraz brytyjski wymiar sprawiedliwości, wskazują na zaangażowanie trzyosobowego zespołu GRU, wsparcie rosyjskich instytutów badawczych zajmujących się bronią chemiczną oraz skoordynowaną pomoc z Moskwy na najwyższych szczeblach władzy.
Przebieg operacji i chronologia zdarzeń
Siergiej Skripal, sześćdziesięciosześcioletni były oficer GRU, był podwójnym agentem pracującym dla brytyjskiego wywiadu MI6 od połowy lat osiemdziesiątych. W 2004 roku został aresztowany przez FSB i skazany na dwadzieścia pięć lat więzienia, jednak w 2010 roku wziął udział w wymianie szpiegów, w wyniku której osiadł w Salisbury, niewielkim mieście na południu Anglii. Skripal przez osiem lat żył tam stosunkowo spokojnie, prowadząc zwyczajne życie. Dla Kremla pozostał jednak „zdrajcą” – osobą, która ujawniła rosyjskie sekrety zachodnim służbom bezpieczeństwa. Jak wykazało brytyjskie śledztwo publiczne, Rosja klasyfikowała niektórych defektorów jako „uprawnione cele likwidacji”.
Analiza bilingów przeprowadzona przez Bellingcat ujawniła, że Siergiej Czepur, dyrektor petersburskiego Instytutu Medycyny Doświadczalnej Ministerstwa Obrony (GNII VM), utrzymywał intensywne kontakty z członkami tajnej jednostki GRU o numerze 29155 w okresie od listopada 2017 do marca 2018 roku – dokładnie w czasie planowania operacji w Salisbury. Komunikacja między Czepurem a dowódcą jednostki, generałem Andriejem Awerianowem, obejmowała co najmniej sześćdziesiąt pięć rozmów telefonicznych i wiadomości tekstowych.
Dokumentacja telefonii komórkowej zdobyta przez Bellingcat wykazała, że ostateczne przygotowania do zamachu miały miejsce 27 lutego 2018 roku – na trzy dni przed wylotem zespołu do Londynu. Tego dnia Czepur odbył jednodniową podróż do Moskwy. Po przylocie skontaktował się z kilkoma oficerami GRU oraz pracownikami instytutu naukowego SC Signal, zajmującego się zaawansowanymi technologiami chemicznymi. Następnie udał się do siedziby GRU przy ulicy Choroszewskoje Szosse 67B, gdzie spędził kilka godzin. W tym samym czasie w siedzibie wywiadu przebywali Denis Siergiejew, Aleksander Miszkin i Anatolij Czepiga – trzej oficerowie wyznaczeni do misji w Londynie.
Śledztwo Bellingcat wskazuje, że podczas tego spotkania mogła zostać przekazana substancja trująca oraz narzędzia do jej aplikacji. Szczególnie istotne było powiązanie między Czepurem a naukowcami z SC Signal, specjalizującymi się w nano-enkapsulacji – technice, która mogła zostać wykorzystana do opóźnienia działania Nowiczoka, poprawy jego wchłanialności przez skórę oraz zamaskowania obecności substancji.
Siergiej Skripal, sześćdziesięciosześcioletni były oficer GRU, był podwójnym agentem pracującym dla brytyjskiego wywiadu MI6 od połowy lat osiemdziesiątych. W 2004 roku został aresztowany przez FSB i skazany na dwadzieścia pięć lat więzienia, jednak w 2010 roku wziął udział w wymianie szpiegów, w wyniku której osiadł w Salisbury, niewielkim mieście na południu Anglii. Skripal przez osiem lat żył tam stosunkowo spokojnie, prowadząc zwyczajne życie. Dla Kremla pozostał jednak „zdrajcą” – osobą, która ujawniła rosyjskie sekrety zachodnim służbom bezpieczeństwa. Jak wykazało brytyjskie śledztwo publiczne, Rosja klasyfikowała niektórych defektorów jako „uprawnione cele likwidacji”.
Analiza bilingów przeprowadzona przez Bellingcat ujawniła, że Siergiej Czepur, dyrektor petersburskiego Instytutu Medycyny Doświadczalnej Ministerstwa Obrony (GNII VM), utrzymywał intensywne kontakty z członkami tajnej jednostki GRU o numerze 29155 w okresie od listopada 2017 do marca 2018 roku – dokładnie w czasie planowania operacji w Salisbury. Komunikacja między Czepurem a dowódcą jednostki, generałem Andriejem Awerianowem, obejmowała co najmniej sześćdziesiąt pięć rozmów telefonicznych i wiadomości tekstowych.
Dokumentacja telefonii komórkowej zdobyta przez Bellingcat wykazała, że ostateczne przygotowania do zamachu miały miejsce 27 lutego 2018 roku – na trzy dni przed wylotem zespołu do Londynu. Tego dnia Czepur odbył jednodniową podróż do Moskwy. Po przylocie skontaktował się z kilkoma oficerami GRU oraz pracownikami instytutu naukowego SC Signal, zajmującego się zaawansowanymi technologiami chemicznymi. Następnie udał się do siedziby GRU przy ulicy Choroszewskoje Szosse 67B, gdzie spędził kilka godzin. W tym samym czasie w siedzibie wywiadu przebywali Denis Siergiejew, Aleksander Miszkin i Anatolij Czepiga – trzej oficerowie wyznaczeni do misji w Londynie.
Śledztwo Bellingcat wskazuje, że podczas tego spotkania mogła zostać przekazana substancja trująca oraz narzędzia do jej aplikacji. Szczególnie istotne było powiązanie między Czepurem a naukowcami z SC Signal, specjalizującymi się w nano-enkapsulacji – technice, która mogła zostać wykorzystana do opóźnienia działania Nowiczoka, poprawy jego wchłanialności przez skórę oraz zamaskowania obecności substancji.
1 marca 2018 roku (niedziela) – Denis Siergiejew, generał major GRU, przebywający w mieszkaniu oddalonym zaledwie siedem minut spacerem od Akademii GRU, otrzymał instrukcję o konieczności wylotu do Londynu na weekend. Wczesnym wieczorem zarezerwował bilet w biurze podróży położonym dwa kilometry od jego domu. O godzinie 20:09 potwierdził rezerwację lotu na następny poranek.
2 marca 2018 roku (poniedziałek) – Siergiejew wylądował na lotnisku Heathrow o godzinie 10:33. Policja Metropolitalna ustaliła, że zatrzymał się w hotelu w pobliżu stacji Paddington w centralnym Londynie. Podczas pobytu wykonał 11 połączeń telefonicznych wyłącznie na jeden numer – do „Amira z Moskwy” – co sugeruje kontakt ze specjalnym numerem operacyjnym rosyjskich służb. Jego urządzenie odnotowało ogromny transfer danych (ponad 1 GB w ciągu 48 godzin), co wskazuje na przesyłanie i odbieranie instrukcji, plików oraz materiałów operacyjnych.
W tym samym czasie Anatolij Czepiga (podróżujący jako „Rusłan Boszyrow”) i Aleksander Miszkin (podróżujący jako „Aleksander Pietrow”), obaj pułkownicy GRU, przylecieli na lotnisko Gatwick. Obaj oficerowie byli wcześniej odznaczeni najwyższymi rosyjskimi orderami za zasługi wojskowe. Zatrzymali się w hotelu City Stay w pobliżu stacji Bow DLR w Londynie.
3 marca 2018 roku (wtorek) – Czepiga i Miszkin przybyli do Salisbury pociągiem o godzinie 12:50. Kamery CCTV zarejestrowały ich obecność w pobliżu domu Skripala przy ulicy Tioxide Way. Wieczorem wrócili do Londynu. Podróż miała charakter czysto rozpoznawczy – służyła zapoznaniu się z terenem, układem ulic, lokalizacją domu oraz rutyną dnia codziennego Skripala.
Analiza danych telefonicznych Siergiejewa wykazała, że między godziną 11:30 a 13:00 jego telefon logował się do stacji bazowych przy Oxford Circus (gdzie rzekomo cała trójka mogła się spotkać, co pokrywa się z późniejszymi ustaleniami dotyczącymi ruchów Czepigi i Miszkina). Następnie jego logowania wskazywały na pobyt nad Tamizą, w pobliżu stacji Waterloo, skąd Czepiga i Miszkin odjeżdżali pociągiem przed 12:50. Wskazuje to na możliwe osobiste spotkanie trzech oficerów w celu przekazania ostatecznych instrukcji.
2 marca 2018 roku (poniedziałek) – Siergiejew wylądował na lotnisku Heathrow o godzinie 10:33. Policja Metropolitalna ustaliła, że zatrzymał się w hotelu w pobliżu stacji Paddington w centralnym Londynie. Podczas pobytu wykonał 11 połączeń telefonicznych wyłącznie na jeden numer – do „Amira z Moskwy” – co sugeruje kontakt ze specjalnym numerem operacyjnym rosyjskich służb. Jego urządzenie odnotowało ogromny transfer danych (ponad 1 GB w ciągu 48 godzin), co wskazuje na przesyłanie i odbieranie instrukcji, plików oraz materiałów operacyjnych.
W tym samym czasie Anatolij Czepiga (podróżujący jako „Rusłan Boszyrow”) i Aleksander Miszkin (podróżujący jako „Aleksander Pietrow”), obaj pułkownicy GRU, przylecieli na lotnisko Gatwick. Obaj oficerowie byli wcześniej odznaczeni najwyższymi rosyjskimi orderami za zasługi wojskowe. Zatrzymali się w hotelu City Stay w pobliżu stacji Bow DLR w Londynie.
3 marca 2018 roku (wtorek) – Czepiga i Miszkin przybyli do Salisbury pociągiem o godzinie 12:50. Kamery CCTV zarejestrowały ich obecność w pobliżu domu Skripala przy ulicy Tioxide Way. Wieczorem wrócili do Londynu. Podróż miała charakter czysto rozpoznawczy – służyła zapoznaniu się z terenem, układem ulic, lokalizacją domu oraz rutyną dnia codziennego Skripala.
Analiza danych telefonicznych Siergiejewa wykazała, że między godziną 11:30 a 13:00 jego telefon logował się do stacji bazowych przy Oxford Circus (gdzie rzekomo cała trójka mogła się spotkać, co pokrywa się z późniejszymi ustaleniami dotyczącymi ruchów Czepigi i Miszkina). Następnie jego logowania wskazywały na pobyt nad Tamizą, w pobliżu stacji Waterloo, skąd Czepiga i Miszkin odjeżdżali pociągiem przed 12:50. Wskazuje to na możliwe osobiste spotkanie trzech oficerów w celu przekazania ostatecznych instrukcji.
Dzień operacji – 4 marca 2018 roku
Poranne przygotowania: O godzinie 09:15 BMW 320d należące do Skripala (rocznik 2009) zostało zarejestrowane przez kamery CCTV na drodze w Londynie. Siergiej i Julia planowali spędzić ten dzień w Salisbury.
Godzina 10:20 – Czepiga i Miszkin wyjechali pociągiem z Waterloo do Salisbury. W tym samym czasie Siergiejew, przebywając w hotelu w Londynie, wysłał lub odebrał plik o wielkości 8 MB. Rozmiar ten odpowiada wysokiej jakości fotografii, co mogło stanowić dowód wykonania zadania lub ostateczne wytyczne.
Godzina 11:58 – Naniesienie Nowiczoka: Dwaj agenci GRU dotarli do domu Skripala. Według komisji śledczej i brytyjskiej policji, naniesienie substancji na klamkę drzwi wejściowych musiało nastąpić między 11:58 a 13:05. Technika była prosta, lecz śmiercionośna: wykorzystano zmodyfikowaną butelkę po perfumach zawierającą Nowiczok A-234, jeden z najniebezpieczniejszych wariantów tego rosyjskiego bojowego środka trującego.
Nowiczok (ros. „nowicjusz”) to rodzina środków chemicznych opracowanych w ZSRR w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Decyzja o wpisaniu Nowiczoka na listę substancji kontrolowanych przez Konwencję o zakazie broni chemicznej została wydana 27 listopada 2019 roku przez Organizację ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW).
Przebieg w domu Skripala: Substancja została zaaplikowana na metalową klamkę drzwi wejściowych – miejsce gwarantujące kontakt fizyczny. Śledztwo ujawniło, że Siergiej Skripal pierwszy dotknął klamki, co spowodowało wchłonięcie substancji przez skórę. Julia, która przybyła później, również dotknęła skażonej powierzchni.
Godzina 13:30 – Siergiej i Julia wyszli z domu na spacer do centrum Salisbury. Początkowo nie odczuwali objawów, jednak substancja aktywnie przenikała do krwiobiegu. Około 14:20 weszli do restauracji Zizzi, gdzie zamówili posiłek. Wciąż nie wykazywali widocznych symptomów, mimo że procesy toksykologiczne w ich organizmach były już zaawansowane.
Godzina 15:35 – Skripalowie opuścili restaurację i spacerowali po mieście. Wkrótce potem wystąpiły u nich pierwsze objawy ostrego zatrucia.
Godzina 16:15 – Pielęgniarka armii brytyjskiej (pracująca również w NHS) wraz z córką znalazły obie ofiary w stanie utraty przytomności na ławce publicznej przed restauracją Zizzi. Świadek relacjonował przerażający widok: Julia miała szeroko otwarte, całkowicie białe oczy i zbielałe usta. Na miejsce natychmiast wezwano służby ratunkowe.
Zaniedbania operacyjne Putina i ekipy
W tym samym czasie Czepiga i Miszkin opuścili Salisbury pociągiem o 15:10, wracając do Londynu. Zamiast jednak natychmiast wylecieć z Wielkiej Brytanii, pozostali w kraju do wieczora. Około godziny 18:30–19:30 opuścili hotel City Stay i udali się na Heathrow, skąd wylecieli do Rosji o godzinie 22:30.
Siergiejew tymczasem zakończył swoją aktywność telefoniczną z „Amirem” o 10:40 rano. Zjadł posiłek w hotelu, prawdopodobnie oczekując na potwierdzenie sukcesu operacji. Około 11:00 wymeldował się i udał na pociąg Heathrow Express o 11:25. Dzięki opóźnieniu lotu Aerofłotu zdążył na samolot startujący o 13:45.
Moment zmiany: Gdy Siergiejew siedział w samolocie lecącym do Moskwy (godz. 14:15 czasu londyńskiego), Siergiej i Julia Skripal znajdowali się już w szpitalu, a w Salisbury ogłoszono alarm dotyczący zagrożenia chemicznego/biologicznego.
Poranne przygotowania: O godzinie 09:15 BMW 320d należące do Skripala (rocznik 2009) zostało zarejestrowane przez kamery CCTV na drodze w Londynie. Siergiej i Julia planowali spędzić ten dzień w Salisbury.
Godzina 10:20 – Czepiga i Miszkin wyjechali pociągiem z Waterloo do Salisbury. W tym samym czasie Siergiejew, przebywając w hotelu w Londynie, wysłał lub odebrał plik o wielkości 8 MB. Rozmiar ten odpowiada wysokiej jakości fotografii, co mogło stanowić dowód wykonania zadania lub ostateczne wytyczne.
Godzina 11:58 – Naniesienie Nowiczoka: Dwaj agenci GRU dotarli do domu Skripala. Według komisji śledczej i brytyjskiej policji, naniesienie substancji na klamkę drzwi wejściowych musiało nastąpić między 11:58 a 13:05. Technika była prosta, lecz śmiercionośna: wykorzystano zmodyfikowaną butelkę po perfumach zawierającą Nowiczok A-234, jeden z najniebezpieczniejszych wariantów tego rosyjskiego bojowego środka trującego.
Nowiczok (ros. „nowicjusz”) to rodzina środków chemicznych opracowanych w ZSRR w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Decyzja o wpisaniu Nowiczoka na listę substancji kontrolowanych przez Konwencję o zakazie broni chemicznej została wydana 27 listopada 2019 roku przez Organizację ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW).
Przebieg w domu Skripala: Substancja została zaaplikowana na metalową klamkę drzwi wejściowych – miejsce gwarantujące kontakt fizyczny. Śledztwo ujawniło, że Siergiej Skripal pierwszy dotknął klamki, co spowodowało wchłonięcie substancji przez skórę. Julia, która przybyła później, również dotknęła skażonej powierzchni.
Godzina 13:30 – Siergiej i Julia wyszli z domu na spacer do centrum Salisbury. Początkowo nie odczuwali objawów, jednak substancja aktywnie przenikała do krwiobiegu. Około 14:20 weszli do restauracji Zizzi, gdzie zamówili posiłek. Wciąż nie wykazywali widocznych symptomów, mimo że procesy toksykologiczne w ich organizmach były już zaawansowane.
Godzina 15:35 – Skripalowie opuścili restaurację i spacerowali po mieście. Wkrótce potem wystąpiły u nich pierwsze objawy ostrego zatrucia.
Godzina 16:15 – Pielęgniarka armii brytyjskiej (pracująca również w NHS) wraz z córką znalazły obie ofiary w stanie utraty przytomności na ławce publicznej przed restauracją Zizzi. Świadek relacjonował przerażający widok: Julia miała szeroko otwarte, całkowicie białe oczy i zbielałe usta. Na miejsce natychmiast wezwano służby ratunkowe.
Zaniedbania operacyjne Putina i ekipy
W tym samym czasie Czepiga i Miszkin opuścili Salisbury pociągiem o 15:10, wracając do Londynu. Zamiast jednak natychmiast wylecieć z Wielkiej Brytanii, pozostali w kraju do wieczora. Około godziny 18:30–19:30 opuścili hotel City Stay i udali się na Heathrow, skąd wylecieli do Rosji o godzinie 22:30.
Siergiejew tymczasem zakończył swoją aktywność telefoniczną z „Amirem” o 10:40 rano. Zjadł posiłek w hotelu, prawdopodobnie oczekując na potwierdzenie sukcesu operacji. Około 11:00 wymeldował się i udał na pociąg Heathrow Express o 11:25. Dzięki opóźnieniu lotu Aerofłotu zdążył na samolot startujący o 13:45.
Moment zmiany: Gdy Siergiejew siedział w samolocie lecącym do Moskwy (godz. 14:15 czasu londyńskiego), Siergiej i Julia Skripal znajdowali się już w szpitalu, a w Salisbury ogłoszono alarm dotyczący zagrożenia chemicznego/biologicznego.
Szczegóły śledztwa i identyfikacja sprawców
12 marca 2018 roku – Premier Theresa May ogłosiła w Izbie Gmin, że próbki przebadane przez Defence Science and Technology Laboratory (Porton Down) wykazały obecność Nowiczoka – „środka paralityczno-drgawkowego klasy wojskowej”. Była to informacja wstrząsająca dla opinii publicznej: po raz pierwszy od II wojny światowej na terenie Europy użyto ofensywnej broni chemicznej w miejscu publicznym.
Gary Aitkenhead, dyrektor Porton Down, oświadczył, że instytut jest „całkowicie pewny” identyfikacji substancji jako Nowiczok, choć nie może wskazać „dokładnego źródła” (laboratorium) jej pochodzenia. Brytyjski wywiad posiadał jednak wiedzę, że Rosja jest jedynym krajem posiadającym zapasy i zdolności produkcyjne tego środka.
12 kwietnia 2018 roku – OPCW potwierdziła analizę brytyjską. Raport wskazał, że użyty środek charakteryzował się „wysoką czystością”, co sugeruje produkcję w profesjonalnym laboratorium państwowym.
6 września 2018 roku – Policja Metropolitalna ujawniła nazwiska dwóch podejrzanych: Aleksandra Pietrowa i Rusłana Boszyrowa, którzy przylecieli na Gatwick 2 marca i wylecieli 4 marca. Zostali oni zidentyfikowani dzięki setkom godzin nagrań z monitoringu CCTV, które pozwoliły precyzyjnie odtworzyć ich ruchy. Media zaczęły określać ich mianem „oficerów GRU”.
26 września 2018 roku – Niezależne śledztwo przeprowadzone przez Bellingcat (międzynarodową grupę śledczą specjalizującą się w białym wywiadzie - OSINT) ujawniło prawdziwą tożsamość jednego z podejrzanych: pułkownik Anatolij Czepiga – wysoko odznaczony oficer GRU, uhonorowany tytułem Bohatera Federacji Rosyjskiej w 2014 roku za udział w operacji na Krymie.
8 października 2018 roku – Ujawniono drugie nazwisko: Aleksander Miszkin, również pułkownik GRU i lekarz wojskowy, absolwent Wojskowej Akademii Medycznej im. Kirowa w Sankt Petersburgu.
Luty 2019 roku – Zidentyfikowano trzeciego uczestnika operacji: Denis Siergiejew (alias „Siergiej Fiedotow”), który okazał się być generałem majorem GRU. Choć początkowo nie był wskazywany przez policję, Bellingcat zidentyfikował go poprzez analizę metadanych telefonii komórkowej i rejestrów hotelowych.
Linia dowodzenia – Jednostka 29155 i autoryzacja z Kremla
Śledztwo wykazało, że operacja była koordynowana przez tajny pododdział GRU oznaczony jako Jednostka 29155. Grupa ta specjalizuje się w sabotażu, dywersji, przewrotach i zabójstwach politycznych.
Dowódca jednostki: Generał major Andriej Awerianow – osoba odpowiadająca bezpośrednio przed najwyższym kierownictwem GRU. Billingi telefoniczne potwierdziły liczne rozmowy Awerianowa z Czepurem w fazie planowania ataku.
Łańcuch dowodzenia: Brytyjskie śledztwo wykazało, że operacja ta nie mogła być samowolnym działaniem agentów. Wymagała autoryzacji na najwyższych szczeblach, angażowała rosyjskie instytuty naukowe, oficerów w randze pułkownika i generała, a także skomplikowaną logistykę międzynarodową oraz użycie broni chemicznej zakazanej konwencjami.
12 marca 2018 roku – Premier Theresa May ogłosiła w Izbie Gmin, że próbki przebadane przez Defence Science and Technology Laboratory (Porton Down) wykazały obecność Nowiczoka – „środka paralityczno-drgawkowego klasy wojskowej”. Była to informacja wstrząsająca dla opinii publicznej: po raz pierwszy od II wojny światowej na terenie Europy użyto ofensywnej broni chemicznej w miejscu publicznym.
Gary Aitkenhead, dyrektor Porton Down, oświadczył, że instytut jest „całkowicie pewny” identyfikacji substancji jako Nowiczok, choć nie może wskazać „dokładnego źródła” (laboratorium) jej pochodzenia. Brytyjski wywiad posiadał jednak wiedzę, że Rosja jest jedynym krajem posiadającym zapasy i zdolności produkcyjne tego środka.
12 kwietnia 2018 roku – OPCW potwierdziła analizę brytyjską. Raport wskazał, że użyty środek charakteryzował się „wysoką czystością”, co sugeruje produkcję w profesjonalnym laboratorium państwowym.
6 września 2018 roku – Policja Metropolitalna ujawniła nazwiska dwóch podejrzanych: Aleksandra Pietrowa i Rusłana Boszyrowa, którzy przylecieli na Gatwick 2 marca i wylecieli 4 marca. Zostali oni zidentyfikowani dzięki setkom godzin nagrań z monitoringu CCTV, które pozwoliły precyzyjnie odtworzyć ich ruchy. Media zaczęły określać ich mianem „oficerów GRU”.
26 września 2018 roku – Niezależne śledztwo przeprowadzone przez Bellingcat (międzynarodową grupę śledczą specjalizującą się w białym wywiadzie - OSINT) ujawniło prawdziwą tożsamość jednego z podejrzanych: pułkownik Anatolij Czepiga – wysoko odznaczony oficer GRU, uhonorowany tytułem Bohatera Federacji Rosyjskiej w 2014 roku za udział w operacji na Krymie.
8 października 2018 roku – Ujawniono drugie nazwisko: Aleksander Miszkin, również pułkownik GRU i lekarz wojskowy, absolwent Wojskowej Akademii Medycznej im. Kirowa w Sankt Petersburgu.
Luty 2019 roku – Zidentyfikowano trzeciego uczestnika operacji: Denis Siergiejew (alias „Siergiej Fiedotow”), który okazał się być generałem majorem GRU. Choć początkowo nie był wskazywany przez policję, Bellingcat zidentyfikował go poprzez analizę metadanych telefonii komórkowej i rejestrów hotelowych.
Linia dowodzenia – Jednostka 29155 i autoryzacja z Kremla
Śledztwo wykazało, że operacja była koordynowana przez tajny pododdział GRU oznaczony jako Jednostka 29155. Grupa ta specjalizuje się w sabotażu, dywersji, przewrotach i zabójstwach politycznych.
Dowódca jednostki: Generał major Andriej Awerianow – osoba odpowiadająca bezpośrednio przed najwyższym kierownictwem GRU. Billingi telefoniczne potwierdziły liczne rozmowy Awerianowa z Czepurem w fazie planowania ataku.
Łańcuch dowodzenia: Brytyjskie śledztwo wykazało, że operacja ta nie mogła być samowolnym działaniem agentów. Wymagała autoryzacji na najwyższych szczeblach, angażowała rosyjskie instytuty naukowe, oficerów w randze pułkownika i generała, a także skomplikowaną logistykę międzynarodową oraz użycie broni chemicznej zakazanej konwencjami.
Nowiczok
Nowiczok został opracowany w ZSRR w ramach programu „Foliant” w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. W prace nad nim zaangażowani byli czołowi specjaliści w dziedzinie związków organofosforowych, tacy jak Wił Mirzajanow, Władimir Uglew i Leonid Rink.
Nowiczok – podobnie jak inne środki paralityczno-drgawkowe z grupy organofosforanów – działa poprzez nieodwracalne zablokowanie acetylocholinoesterazy (AChE), enzymu odpowiedzialnego za rozkład neuroprzekaźnika acetylocholiny. Brak aktywności AChE powoduje gromadzenie się acetylocholiny w złączach nerwowo-mięśniowych, co prowadzi do:
- Skurczów mięśni: Niekontrolowana stymulacja receptorów w całym ciele, prowadząca do drgawek i paraliżu.
- Zaburzeń oddychania: Porażenie mięśni oddechowych, w tym przepony. Śmierć następuje zazwyczaj w wyniku niedotlenienia (hipoksji) oraz powikłań krążeniowych.
- Nadmiernej sekrecji: Wzmożone wydzielanie śliny, potu, łzawienie, biegunka – zespół objawów określany jako „przełom cholinergiczny”.
- Zapaści krążeniowej: Bradykardia (spowolnienie tętna) i zatrzymanie akcji serca.
Przy ekspozycji przezskórnej (jak w przypadku Skripalów), czas od kontaktu do wystąpienia pełnych objawów może wynosić od kilkunastu minut do kilku godzin.
Potencjał toksyczny i skutki długoterminowe
Eksperci uważają, że Nowiczok jest kilkakrotnie silniejszy od VX – dotychczas najpotężniejszego znanego bojowego środka trującego. Dawka rzędu zaledwie 0,3 nanograma na kilogram masy ciała może być śmiertelna dla człowieka.
U ofiar, które przeżyją, mogą wystąpić trwałe uszkodzenia neurologiczne, w tym:
- Trwała neuropatia i osłabienie mięśni.
- Problemy poznawcze: kłopoty z pamięcią, koncentracją i podejmowaniem decyzji.
- Zaburzenia psychiczne: depresja, lęk, drażliwość.
- Zmiany w strukturze mózgu widoczne w badaniach rezonansem magnetycznym.
Historia jednego z twórców Nowiczoka, Andrieja Żelezniakowa, dostarcza tragicznych dowodów na temat długofalowych skutków działania trucizny. Po przypadkowym kontakcie z oparami substancji w moskiewskim laboratorium w maju 1987 roku, cierpiał na chroniczne osłabienie, toksyczne zapalenie wątroby (które przeszło w marskość), epilepsję i ciężką depresję. Zmarł siedem lat później.
Nowiczok został opracowany w ZSRR w ramach programu „Foliant” w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. W prace nad nim zaangażowani byli czołowi specjaliści w dziedzinie związków organofosforowych, tacy jak Wił Mirzajanow, Władimir Uglew i Leonid Rink.
Nowiczok – podobnie jak inne środki paralityczno-drgawkowe z grupy organofosforanów – działa poprzez nieodwracalne zablokowanie acetylocholinoesterazy (AChE), enzymu odpowiedzialnego za rozkład neuroprzekaźnika acetylocholiny. Brak aktywności AChE powoduje gromadzenie się acetylocholiny w złączach nerwowo-mięśniowych, co prowadzi do:
- Skurczów mięśni: Niekontrolowana stymulacja receptorów w całym ciele, prowadząca do drgawek i paraliżu.
- Zaburzeń oddychania: Porażenie mięśni oddechowych, w tym przepony. Śmierć następuje zazwyczaj w wyniku niedotlenienia (hipoksji) oraz powikłań krążeniowych.
- Nadmiernej sekrecji: Wzmożone wydzielanie śliny, potu, łzawienie, biegunka – zespół objawów określany jako „przełom cholinergiczny”.
- Zapaści krążeniowej: Bradykardia (spowolnienie tętna) i zatrzymanie akcji serca.
Przy ekspozycji przezskórnej (jak w przypadku Skripalów), czas od kontaktu do wystąpienia pełnych objawów może wynosić od kilkunastu minut do kilku godzin.
Potencjał toksyczny i skutki długoterminowe
Eksperci uważają, że Nowiczok jest kilkakrotnie silniejszy od VX – dotychczas najpotężniejszego znanego bojowego środka trującego. Dawka rzędu zaledwie 0,3 nanograma na kilogram masy ciała może być śmiertelna dla człowieka.
U ofiar, które przeżyją, mogą wystąpić trwałe uszkodzenia neurologiczne, w tym:
- Trwała neuropatia i osłabienie mięśni.
- Problemy poznawcze: kłopoty z pamięcią, koncentracją i podejmowaniem decyzji.
- Zaburzenia psychiczne: depresja, lęk, drażliwość.
- Zmiany w strukturze mózgu widoczne w badaniach rezonansem magnetycznym.
Historia jednego z twórców Nowiczoka, Andrieja Żelezniakowa, dostarcza tragicznych dowodów na temat długofalowych skutków działania trucizny. Po przypadkowym kontakcie z oparami substancji w moskiewskim laboratorium w maju 1987 roku, cierpiał na chroniczne osłabienie, toksyczne zapalenie wątroby (które przeszło w marskość), epilepsję i ciężką depresję. Zmarł siedem lat później.
Kryzys medyczny w szpitalu w Salisbury
Gdy Siergiej i Julia trafili do szpitala rejonowego w Salisbury (Salisbury District Hospital) po południu 4 marca, personel medyczny początkowo nie znał przyczyny ich stanu. Lekarz dyżurny, Hugh Morrison, podjął decyzję o intubacji i wentylacji mechanicznej.
Objawy sugerowały przedawkowanie opioidów (np. fentanylu), jednak podanie standardowego antidotum (naloksonu) nie przyniosło efektu. Obraz kliniczny był nietypowy: występowały zarówno silne skurcze mięśni, jak i nadmierna sekrecja płynów ustrojowych.
Przełom diagnostyczny: Zespół lekarzy zwrócił uwagę na zwężenie źrenic (miozę), co jest charakterystycznym objawem zatrucia organofosforanami, a nie opioidami. W połączeniu z koniecznością odsysania dużej ilości wydzieliny z dróg oddechowych, postawiono hipotezę o zatruciu związkiem paralityczno-drgawkowym. Rozpoczęto podawanie atropiny – antagonisty receptorów muskarynowych, będącego standardowym lekiem w takich przypadkach.
Zarówno Siergiej, jak i Julia przez wiele tygodni przebywali w stanie krytycznym:
- 26 marca: Oboje nadal w stanie zagrażającym życiu.
- 29 marca: Stan Julii uległ poprawie, przestał być krytyczny.
- 5 kwietnia: Stan Siergieja ustabilizował się.
- 9 kwietnia: Julia została wypisana ze szpitala i przewieziona w bezpieczne miejsce pod ochroną rządu.
- 18 maja: Siergiej opuścił szpital.
Detektyw sierżant Nick Bailey, policjant, który przeszukiwał dom Skripala, również trafił na oddział intensywnej terapii, mimo że nosił kombinezon ochronny. Śladowa ilość trucizny przeniknęła przez bariery ochronne. Po wyjściu ze szpitala 22 marca stwierdził: „normalne życie już nigdy nie będzie takie samo”, ponieważ w wyniku procedury dekontaminacji stracił dom i cały dobytek.
Gdy Siergiej i Julia trafili do szpitala rejonowego w Salisbury (Salisbury District Hospital) po południu 4 marca, personel medyczny początkowo nie znał przyczyny ich stanu. Lekarz dyżurny, Hugh Morrison, podjął decyzję o intubacji i wentylacji mechanicznej.
Objawy sugerowały przedawkowanie opioidów (np. fentanylu), jednak podanie standardowego antidotum (naloksonu) nie przyniosło efektu. Obraz kliniczny był nietypowy: występowały zarówno silne skurcze mięśni, jak i nadmierna sekrecja płynów ustrojowych.
Przełom diagnostyczny: Zespół lekarzy zwrócił uwagę na zwężenie źrenic (miozę), co jest charakterystycznym objawem zatrucia organofosforanami, a nie opioidami. W połączeniu z koniecznością odsysania dużej ilości wydzieliny z dróg oddechowych, postawiono hipotezę o zatruciu związkiem paralityczno-drgawkowym. Rozpoczęto podawanie atropiny – antagonisty receptorów muskarynowych, będącego standardowym lekiem w takich przypadkach.
Zarówno Siergiej, jak i Julia przez wiele tygodni przebywali w stanie krytycznym:
- 26 marca: Oboje nadal w stanie zagrażającym życiu.
- 29 marca: Stan Julii uległ poprawie, przestał być krytyczny.
- 5 kwietnia: Stan Siergieja ustabilizował się.
- 9 kwietnia: Julia została wypisana ze szpitala i przewieziona w bezpieczne miejsce pod ochroną rządu.
- 18 maja: Siergiej opuścił szpital.
Detektyw sierżant Nick Bailey, policjant, który przeszukiwał dom Skripala, również trafił na oddział intensywnej terapii, mimo że nosił kombinezon ochronny. Śladowa ilość trucizny przeniknęła przez bariery ochronne. Po wyjściu ze szpitala 22 marca stwierdził: „normalne życie już nigdy nie będzie takie samo”, ponieważ w wyniku procedury dekontaminacji stracił dom i cały dobytek.
Efekt uboczny – śmierć Dawn Sturgess
30 czerwca 2018 roku – Charlie Rowley, 45-letni mieszkaniec Amesbury (oddalonego o osiem mil od Salisbury), znalazł mały, biały flakon imitujący drogie perfumy. Znalezisko miało miejsce w pojemniku na cele charytatywne (lub na ziemi – zeznania Rowleya w tej kwestii były niejasne). Postanowił podarować go swojej partnerce, 44-letniej Dawn Sturgess, matce trojga dzieci.
Dawn Sturgess, borykająca się z problemami osobistymi, była znana jako osoba ciepła i zaangażowana w życie lokalnej społeczności.
Wieczorem 29 czerwca Rowley zapomniał o flakonie. Przypomniał sobie o nim rano w sobotę 30 czerwca. Sturgess, przekonana, że otrzymała w prezencie markowe perfumy, spryskała nimi swoje nadgarstki około godziny 11:00.
W ciągu piętnastu minut poczuła się fatalnie. Wystąpiły u niej silne drgawki, a następnie doszło do zatrzymania akcji serca. Ratownicy medyczni przywrócili jej funkcje życiowe, jednak trafiła do szpitala w Salisbury – tej samej placówki, w której wcześniej leczono Skripalów.
Lekarze stanęli przed tym samym wyzwaniem, lecz tym razem dawka trucizny była znacznie większa. Sturgess miała bezpośredni kontakt ze stężonym roztworem Nowiczoka, w przeciwieństwie do Skripalów, którzy dotknęli jedynie zanieczyszczonej klamki. Mimo podania atropiny i intensywnej terapii, uszkodzenia organizmu były nieodwracalne.
8 lipca 2018 roku – Dawn Sturgess zmarła. Bezpośrednią przyczyną zgonu było niedotlenienie mózgu połączone z krwotokiem wewnątrzczaszkowym.
30 czerwca 2018 roku – Charlie Rowley, 45-letni mieszkaniec Amesbury (oddalonego o osiem mil od Salisbury), znalazł mały, biały flakon imitujący drogie perfumy. Znalezisko miało miejsce w pojemniku na cele charytatywne (lub na ziemi – zeznania Rowleya w tej kwestii były niejasne). Postanowił podarować go swojej partnerce, 44-letniej Dawn Sturgess, matce trojga dzieci.
Dawn Sturgess, borykająca się z problemami osobistymi, była znana jako osoba ciepła i zaangażowana w życie lokalnej społeczności.
Wieczorem 29 czerwca Rowley zapomniał o flakonie. Przypomniał sobie o nim rano w sobotę 30 czerwca. Sturgess, przekonana, że otrzymała w prezencie markowe perfumy, spryskała nimi swoje nadgarstki około godziny 11:00.
W ciągu piętnastu minut poczuła się fatalnie. Wystąpiły u niej silne drgawki, a następnie doszło do zatrzymania akcji serca. Ratownicy medyczni przywrócili jej funkcje życiowe, jednak trafiła do szpitala w Salisbury – tej samej placówki, w której wcześniej leczono Skripalów.
Lekarze stanęli przed tym samym wyzwaniem, lecz tym razem dawka trucizny była znacznie większa. Sturgess miała bezpośredni kontakt ze stężonym roztworem Nowiczoka, w przeciwieństwie do Skripalów, którzy dotknęli jedynie zanieczyszczonej klamki. Mimo podania atropiny i intensywnej terapii, uszkodzenia organizmu były nieodwracalne.
8 lipca 2018 roku – Dawn Sturgess zmarła. Bezpośrednią przyczyną zgonu było niedotlenienie mózgu połączone z krwotokiem wewnątrzczaszkowym.
Dowody i śledztwo prokuratorskie
Bellingcat uzyskał bilingi telefoniczne trzech oficerów GRU dzięki źródłom u rosyjskiego operatora sieci komórkowej. Pozwoliło to na:
Triangulację lokalizacji: Dzięki identyfikacji stacji bazowych (BTS), zrekonstruowano dokładną trasę Siergiejewa z Heathrow do hotelu i jego ruchy w godzinach poprzedzających atak.
Analizę wzorców komunikacji: Wykazano, że Siergiejew spędził niemal całe 48 godzin w hotelu, kontaktując się niemal wyłącznie z „Amirem” i przesyłając duże pakiety danych.
Potwierdzenie tożsamości: Numer telefonu żony Siergiejewa łączył się z jego numerem operacyjnym („Siergiej Fiedotow”), co ostatecznie potwierdziło, że Fiedotow i generał Siergiejew to ta sama osoba.
Brytyjska policja skorzystała z pomocy tzw. „super-rozpoznawaczy” (super-recognisers) – funkcjonariuszy o wybitnych zdolnościach zapamiętywania i rozpoznawania twarzy. Przeanalizowali oni ponad pięć tysięcy godzin nagrań z monitoringu z Salisbury i lotnisk, co pozwoliło na odtworzenie trasy Czepigi i Miszkina "krok po kroku".
Wyciek baz danych rosyjskich paszportów ujawnił, że numery dokumentów Pietrowa i Boszyrowa różniły się jedynie ostatnią cyfrą, co wskazuje na ich wydanie w tej samej serii, w tym samym czasie, przez to samo biuro – jest to charakterystyczny błąd proceduralny rosyjskich służb przy tworzeniu "legendy" dla agentów. W dokumentach archiwalnych przy ich nazwiskach widniały adnotacje „ściśle tajne” oraz numery telefonów do centrali Ministerstwa Obrony.
Bellingcat uzyskał bilingi telefoniczne trzech oficerów GRU dzięki źródłom u rosyjskiego operatora sieci komórkowej. Pozwoliło to na:
Triangulację lokalizacji: Dzięki identyfikacji stacji bazowych (BTS), zrekonstruowano dokładną trasę Siergiejewa z Heathrow do hotelu i jego ruchy w godzinach poprzedzających atak.
Analizę wzorców komunikacji: Wykazano, że Siergiejew spędził niemal całe 48 godzin w hotelu, kontaktując się niemal wyłącznie z „Amirem” i przesyłając duże pakiety danych.
Potwierdzenie tożsamości: Numer telefonu żony Siergiejewa łączył się z jego numerem operacyjnym („Siergiej Fiedotow”), co ostatecznie potwierdziło, że Fiedotow i generał Siergiejew to ta sama osoba.
Brytyjska policja skorzystała z pomocy tzw. „super-rozpoznawaczy” (super-recognisers) – funkcjonariuszy o wybitnych zdolnościach zapamiętywania i rozpoznawania twarzy. Przeanalizowali oni ponad pięć tysięcy godzin nagrań z monitoringu z Salisbury i lotnisk, co pozwoliło na odtworzenie trasy Czepigi i Miszkina "krok po kroku".
Wyciek baz danych rosyjskich paszportów ujawnił, że numery dokumentów Pietrowa i Boszyrowa różniły się jedynie ostatnią cyfrą, co wskazuje na ich wydanie w tej samej serii, w tym samym czasie, przez to samo biuro – jest to charakterystyczny błąd proceduralny rosyjskich służb przy tworzeniu "legendy" dla agentów. W dokumentach archiwalnych przy ich nazwiskach widniały adnotacje „ściśle tajne” oraz numery telefonów do centrali Ministerstwa Obrony.
Sankcje dyplomatyczne i reakcja międzynarodowa
Reakcja Wielkiej Brytanii
14 marca 2018 roku – Premier Theresa May, określając atak jako „nielegalne użycie siły”, nakazała wydalenie 23 rosyjskich dyplomatów podejrzewanych o działalność szpiegowską. Zawieszono również kontakty dyplomatyczne na wysokim szczeblu i przeznaczono 48 milionów funtów na nowe centrum obrony przed bronią chemiczną.
W bezprecedensowym geście solidarności, do końca marca 2018 roku z krajów zachodnich wydalono łącznie 153 rosyjskich dyplomatów:
- USA: 60 dyplomatów i zamknięcie konsulatu w Seattle.
- Unia Europejska: 16 krajów członkowskich wydaliło łącznie 33 dyplomatów.
- Inne kraje: Albania, Australia, Kanada, Gruzja, Ukraina, Norwegia, Nowa Zelandia.
Nałożono również sankcje gospodarcze oraz wydano ostre oświadczenia potępiające działania Rosji na forum NATO i Rady Bezpieczeństwa ONZ.
Reakcja Wielkiej Brytanii
14 marca 2018 roku – Premier Theresa May, określając atak jako „nielegalne użycie siły”, nakazała wydalenie 23 rosyjskich dyplomatów podejrzewanych o działalność szpiegowską. Zawieszono również kontakty dyplomatyczne na wysokim szczeblu i przeznaczono 48 milionów funtów na nowe centrum obrony przed bronią chemiczną.
W bezprecedensowym geście solidarności, do końca marca 2018 roku z krajów zachodnich wydalono łącznie 153 rosyjskich dyplomatów:
- USA: 60 dyplomatów i zamknięcie konsulatu w Seattle.
- Unia Europejska: 16 krajów członkowskich wydaliło łącznie 33 dyplomatów.
- Inne kraje: Albania, Australia, Kanada, Gruzja, Ukraina, Norwegia, Nowa Zelandia.
Nałożono również sankcje gospodarcze oraz wydano ostre oświadczenia potępiające działania Rosji na forum NATO i Rady Bezpieczeństwa ONZ.
Raport Lorda Hughesa – 4 grudnia 2025 roku
Siedem lat po ataku, Lord Anthony Hughes, były sędzia Sądu Najwyższego Wielkiej Brytanii, opublikował raport z publicznego dochodzenia w sprawie śmierci Dawn Sturgess. Dokument ten, upubliczniony 4 grudnia 2025 roku, stanowi ostateczne podsumowanie prawne i faktyczne sprawy.
Główne ustalenia
„Doszedłem do wniosku, że operacja zabicia Siergieja Skripala musiała zostać autoryzowana na najwyższym poziomie – przez prezydenta Putina.”
Lord Hughes stwierdził, że „dowody wskazujące na to, iż był to atak sponsorowany przez państwo rosyjskie, są przytłaczające”.
Szczegółowe wnioski
- Przyczyna śmierci Sturgess: Potwierdzono zgon w wyniku zatrucia Nowiczokiem.
- Ilość trucizny: Flakon znaleziony przez Rowleya zawierał ilość substancji wystarczającą do zabicia tysięcy ludzi.
- Zaniedbania operacyjne: Hughes określił działania rosyjskich agentów jako „oszałamiająco lekkomyślne”. Pozbycie się butelki z bojowym środkiem trującym w miejscu publicznym było aktem skrajnej nieodpowiedzialności.
- Odpowiedzialność moralna: Raport wprost obarcza Putina „moralną odpowiedzialnością” za śmierć Dawn Sturgess.
- Cel strategiczny: Atak nie był jedynie zemstą na „zdrajcy”, ale demonstracją siły, mającą pokazać, że Kreml jest gotów działać bezwzględnie poza swoimi granicami.
- Kontekst: Otrucie wpisuje się w szerszy kontekst rosyjskich działań agresywnych, obejmujących aneksję Krymu czy zestrzelenie samolotu MH17.
W odpowiedzi na raport, rząd Keira Starmera ogłosił nowe sankcje, które po raz pierwszy w historii objęły całe GRU jako organizację, a nie tylko poszczególne jednostki czy osoby.
Siedem lat po ataku, Lord Anthony Hughes, były sędzia Sądu Najwyższego Wielkiej Brytanii, opublikował raport z publicznego dochodzenia w sprawie śmierci Dawn Sturgess. Dokument ten, upubliczniony 4 grudnia 2025 roku, stanowi ostateczne podsumowanie prawne i faktyczne sprawy.
Główne ustalenia
„Doszedłem do wniosku, że operacja zabicia Siergieja Skripala musiała zostać autoryzowana na najwyższym poziomie – przez prezydenta Putina.”
Lord Hughes stwierdził, że „dowody wskazujące na to, iż był to atak sponsorowany przez państwo rosyjskie, są przytłaczające”.
Szczegółowe wnioski
- Przyczyna śmierci Sturgess: Potwierdzono zgon w wyniku zatrucia Nowiczokiem.
- Ilość trucizny: Flakon znaleziony przez Rowleya zawierał ilość substancji wystarczającą do zabicia tysięcy ludzi.
- Zaniedbania operacyjne: Hughes określił działania rosyjskich agentów jako „oszałamiająco lekkomyślne”. Pozbycie się butelki z bojowym środkiem trującym w miejscu publicznym było aktem skrajnej nieodpowiedzialności.
- Odpowiedzialność moralna: Raport wprost obarcza Putina „moralną odpowiedzialnością” za śmierć Dawn Sturgess.
- Cel strategiczny: Atak nie był jedynie zemstą na „zdrajcy”, ale demonstracją siły, mającą pokazać, że Kreml jest gotów działać bezwzględnie poza swoimi granicami.
- Kontekst: Otrucie wpisuje się w szerszy kontekst rosyjskich działań agresywnych, obejmujących aneksję Krymu czy zestrzelenie samolotu MH17.
W odpowiedzi na raport, rząd Keira Starmera ogłosił nowe sankcje, które po raz pierwszy w historii objęły całe GRU jako organizację, a nie tylko poszczególne jednostki czy osoby.
Źródła:
https://michaeldsellers.substack.com/p/novichok-parts-2-4-the-attempted
https://www.bellingcat.com/news/europe/2020/10/23/russias-clandestine-chemical-weapons-programme-and-the-grus-unit-21955/
https://www.bbc.com/news/uk-43315636
https://www.opcw.org/sites/default/files/documents/EC/M-59/en/ecm59nat06_e_.pdf
https://polfed.org/wilts/news/2019/russian-officer-commanded-team-behind-salisbury-novichok-attack/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6172147/
https://www.cnn.com/2018/07/05/health/treating-patients-poisoned-with-novichok
https://www.france24.com/en/europe/20251204-putin-bears-moral-responsibility-for-deadly-2018-novichok-poisoning-uk-inquiry-finds
https://www.bbc.com/news/articles/ckgkr0wj5e8o
https://www.reuters.com/world/uk/uk-report-womans-death-after-2018-novichok-poisoning-ex-russian-spy-2025-12-04/
https://link.springer.com/10.1007/s00204-022-03273-7
https://royalsocietypublishing.org/doi/pdf/10.1098/rsos.181831
https://michaeldsellers.substack.com/p/novichok-parts-2-4-the-attempted
https://www.bellingcat.com/news/europe/2020/10/23/russias-clandestine-chemical-weapons-programme-and-the-grus-unit-21955/
https://www.bbc.com/news/uk-43315636
https://www.opcw.org/sites/default/files/documents/EC/M-59/en/ecm59nat06_e_.pdf
https://polfed.org/wilts/news/2019/russian-officer-commanded-team-behind-salisbury-novichok-attack/
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6172147/
https://www.cnn.com/2018/07/05/health/treating-patients-poisoned-with-novichok
https://www.france24.com/en/europe/20251204-putin-bears-moral-responsibility-for-deadly-2018-novichok-poisoning-uk-inquiry-finds
https://www.bbc.com/news/articles/ckgkr0wj5e8o
https://www.reuters.com/world/uk/uk-report-womans-death-after-2018-novichok-poisoning-ex-russian-spy-2025-12-04/
https://link.springer.com/10.1007/s00204-022-03273-7
https://royalsocietypublishing.org/doi/pdf/10.1098/rsos.181831