Strona 3

„Wiosną 1942 r., dowodzona przez Friedricha Paulusa 6. Armia była jednym z najsilniejszych związków operacyjnych na froncie wschodnim. W ramach letniej ofensywy 1942 r. poprowadzono ją na Stalingrad. Od końca sierpnia walki w mieście zamieniły się w wyniszczającą bitwę na dystans bagnetu. Takie miejsca jak fabryki Krasnyj Oktiabr i Barrikady, wzgórze Mammajew Kurgan, czy Dom Pawłowa stały się symbolami niezwykle krwawych starć. 19 listopada Armia Czerwona uderzyła na skrzydła armii niemieckiej i jej sojuszników, ostatecznie zamykając 6. Armię w kotle. Nieudany most powietrzny i spóźniona próba odsieczy przesądziły o losie okrążonych. 2 lutego 1943 r. upadły ostatnie ogniska oporu. Skala zniszczeń oraz liczba ofiar sprawiły, że Stalingrad stał się nie tylko miejscem pamięci, lecz także ogniskiem lokalnych opowieści o obecnościach."

- krótki rys hisotryczny bitwy pod Stalingradem

To właśnie w tym pejzażu wybrzmiewa jedna z częściej przytaczanych historii, krążąca po mieście od lat 90 XX wieku. Opowiada się o nocnym strażniku na Mammajewym Kurganie, który podczas jesiennej nocy obchodził teren między kurhanem a schodami wiodącymi ku Wołdze. W pewnym momencie usłyszał miarowe stukanie, jakby czyjeś kroki w twardych butach i krótki, urwany rozkaz po niemiecku. Z mgły wyłoniła się sylwetka żołnierza w podniszczonym feldgrau, z bandażem pod kołnierzem. Zjawa miała tylko zwrócić głowę w stronę zbocza i półgłosem, nieporadnie po rosyjsku, poprosić o wodę. Strażnik  jak głosi  miejska opowieść odruchowo uniósł latarkę w stronę postaci. Światło trafiło w pustkę. Kroki ucichły, słowa jakby wsiąkły w wiatr, a w trawie kołysała się jedynie stara manierka bez korka. 

Rano, poruszony zajściem, miał podobno zadzwonić do lokalnych poiskowików [1], którzy w sezonie przeczesywali wzgórze. Według tej samej opowieści, tuż poniżej wskazanego miejsca natrafiono potem na niewielkie skupisko łusek i fragment zniszczonego hełmu. Ktoś dopowiedział, że odkopano też drobne kości dłoni, inni twierdzą, że znaleziono tylko sprzączkę od pasa. Ta historia dla jednych to autosugestia i akustyka wiatru na otwartej przestrzeni, dla innych echo tysięcy przerwanych żyć.

W kwartale dawnych zakładów i na stromych zjazdach ku rzece krążą upiorne anegdoty, które powracają zwłaszcza jesienią, gdy znad wody podnosi się mgła. Kierowcy ciężarówek opowiadają, że w snopie świateł nagle przebiega im przez jezdnię szereg sylwetek jakby pochylonych ludzi w długich płaszczach. Po czym obraz rozsypuje się w kłębach pary, a czujnik ruchu na skrzyżowaniu nie rejestruje nikogo. Inni wspominają o nagłym wrażeniu, że ktoś „przykleja się” do tylnej burty samochodu na zjeździe, jakby wciąż próbowano zbiec ku rzece pod ogniem.

Nocne „krzyki po niemiecku” mają ponoć swoją stałą dramaturgię. Najpierw pojedyncze, urywane słowa odmierzane rytmem kroków, potem chór krótkich komend, które po chwili rozciągają się w długi, metaliczny pogłos. Miejscowi tłumaczą to akustyką: echo odbija się od ścian hal i betonowych nasypów, miesza z hukiem wagonów i przeciągłym gwizdem barek. Przy inwersji temperatury dźwięk niesie się nienaturalnie daleko. Jednak dla tych, którzy to słyszeli, wyjaśnienie fizyczne rzadko wystarcza. Zwłaszcza kiedy w tej samej chwili z ciemności wybija się stukot jakby podkutych butów na metalowej kładce. Zaś z wysokiego brzegu odpowiada mu suchy trzask, jak z zaciętego zamka karabinu.

Srażnicy obiektów mówią jeszcze o jednej rzeczy: o „cichych godzinach” między trzecią a czwartą nad ranem. Gdy na nabrzeżu nie jedzie już żaden pociąg, a mimo to w stalowym szkielecie jednej z hal zaczyna „pracować” wiatr. Wtedy w pustym wnętrzu słychać coś, co przypomina krótkie liczenie raz po rosyjsku, raz po niemiecku i szuranie skrzynek po betonie. Jedni przysięgają, że to tylko luźne blachy i przeciąg z rzeki. Inni wolą wtedy nie patrzeć w stronę ramp przeładunkowych, gdzie zardzewiałe haki kołyszą się bez wiatru i znikąd nie wiadomo, skąd bierze się w powietrzu zapach zimnej, wilgotnej cegły.

Ogólnie przedstawione opowieści są mieszanką ciężkiej, wojennej historii, specyficznej topografii i fizyki dźwięku jak i psychologii nocnego miasta oraz samopodtrzymującej się legendy. Jednak czy na pewno wszystko można tak wytłumaczyć?

[1] wolontariusze z rosyjskich i białoruskich oddziałów poszukiwawczych, którzy przeszukują dawne pola bitew, żeby odnajdywać szczątki poległych żołnierzy, identyfikować ich (np. po nieśmiertelnikach) i organizować godne pochówki. Zbierają też fragmenty uzbrojenia, dokumentują miejsca walk i przekazują znaleziska do muzeów.