Kompendium strachu: „Dzikie lisy przychodzą, gdy noc się śmieje”: Kitsune, vol. 2

„Gdy cień lisa przybywa w szmerze wiatru, człowiek poznaje mrok własnego serca.”

– Słowa przypisywane mnichowi Tsukino Harue, Zapiski Sosenokō, okres późnego Edo [1].  

Kitsune (jap. 狐) to jedno z najbardziej rozpoznawalnych, a zarazem niejednoznacznych stworzeń w japońskim folklorze. W przeciwieństwie do lisów znanych z europejskich baśni, japoński kitsune nie tylko bywa przebiegły, posiada również cechy nadnaturalne. Jest istotą duchową, a niekiedy wręcz boską.

Wedle ludowych wierzeń i opowieści przekazywanych od wieków, lisy te potrafią zmieniać postać, zwodzić ludzi, opętywać ich, ale także chronić, leczyć i przewidywać przyszłość. Z czasem wykształcił się wyraźny podział na dwa typy tych istot: dobre lisy, zenko (jap. 善狐), związane z kultem bóstwa Inari (jap. 稲荷), oraz „dzikie lisy” znane pod nazwą yako (jap. 野狐).

Yako (jap. 野狐), czyli dosłownie „dziki lis”, to istota stojąca poza boskim porządkiem. Nie służy Inari, nie zamieszkuje świątyń, nie nosi klucza do spichlerza, lecz przemierza dzikie pola, cmentarze, wioski i ludzkie domostwa jako samotny duch, często o złowrogich zamiarach. Yako potrafi przybrać różne postaci: bywa uwodzicielką, podróżnym o chłodnym spojrzeniu, dzieckiem zagubionym w lesie. Przemienia się, by zbliżyć się do człowieka i wykorzystać jego słabości. W licznych opowieściach yako zakrada się do ludzkiej duszy, pozostając w niej jak cień, szepcząc w ciemności swe imię. To właśnie te dzikie, nieokiełznane lisy łączono z opętaniami i chorobami psychicznymi.

Wierzenia o yako sięgają zamierzchłych czasów, jednak szczególną popularność zyskały w okresie Edo, kiedy pojawiły się liczne relacje o zjawisku zwanym kitsune-tsuki (jap. 狐憑き), opętaniu przez lisa. Ofiary twierdziły, że słyszą głosy, widzą duchy, odczuwają silną obecność w swoim ciele. Zmieniał się ich głos i charakter, pojawiały się drgawki oraz niekontrolowane ruchy. Wierzono, że yako przylega do człowieka i zamieszkuje w nim, czyniąc z niego naczynie swojej woli. Egzorcyzmy, odprawiane przez mnichów buddyjskich lub kapłanów shintō [2], miały na celu wypędzenie zwodniczego ducha, często przy użyciu modlitw, zaklęć i rytualnych gestów.

Z czasem yako znalazł swoje miejsce w literaturze, teatrze i kulturze współczesnej. W sztukach nō [3] pojawia się jako kobieta, która okazuje się lisem ukrywającym się pod ludzką maską. W opowieściach grozy i dawnych legendach, zawartych między innymi w zbiorach takich jak Konjaku Monogatari czy Ugetsu Monogatari. Yako staje się symbolem niespełnionej namiętności, zdrady, nieuchwytnej obecności w ludzkim życiu. Współcześnie motyw yako pojawia się w mandze, anime i grach wideo, często zachowując swą pierwotną dwoistość jako istota piękna, mądra, ale i głęboko niebezpieczna.

Przypisy:
[1] Jeden z najważniejszych okresów w historii Japonii. Trwał od 1603 do 1868 roku, kiedy to władzę w kraju sprawował ród Tokugawa (szogunat Tokugawa). Nazwa pochodzi od miasta Edo (dzisiejsze Tokio), które było siedzibą szogunatu.
[3] Duchowni sprawujący funkcje religijne w świątyniach shintō – rdzennej religii Japonii, opartej na kulcie kami (bogów, duchów natury i przodków).
[3] Jedna z najstarszych form klasycznego teatru japońskiego, rozwijająca się od XIV wieku. Jest to teatr rytualny, poetycki i symboliczny, łączący muzykę, taniec i recytację w minimalistycznej, głęboko duchowej formie.