Wiedza
1 d
6
Kontynuacja pierwszej części dzidy zaprowadzi nas na rozgrzane słońcem pola, pod burzowe niebo oraz w mrok nocy i podziemi. Ostatnim przystankiem będą miejsca, w których według legend kryły się onegdaj potwory i diabły.
Pierwsza część i wstęp: https://jbzd.com.pl/obr/4682463/wsrod-duchow-i-demonow-slowianskiego-swiata-czesc-i-kto-mieszkal-obok-naszych-przodkow
Pierwsza część i wstęp: https://jbzd.com.pl/obr/4682463/wsrod-duchow-i-demonow-slowianskiego-swiata-czesc-i-kto-mieszkal-obok-naszych-przodkow
IV. Pola i niebo
Otwarte pola wydawały się przeciwieństwem mrocznych borów i zdradzieckich bagien. Człowiek pracował w dobrze znanym miejscu, w otoczeniu, które mógł uważać za bezpieczne. Było to jednak złudne poczucie spokoju. Śmierć mogła nadejść zarówno w pełnym słońcu, jak i wraz z gwałtownym załamaniem pogody.
Południca pojawiała się na polach w porze największego skwaru. Wyobrażano ją sobie jako kobietę, często odzianą w biel, choć w zależności od przekazu mogła być młodą dziewczyną lub staruchą. W niektórych opowieściach jej pochodzenie wiązano ze śmiercią kobiety tuż przed ślubem lub niedługo po nim. Południca nękała ludzi pracujących w niewłaściwej porze, zagrażała dzieciom i uosabiała niebezpieczeństwo ukryte w pozornie zwyczajnym krajobrazie. W regionalnych podaniach spotkanie z nią mogło przybrać formę rozmowy, podczas której zadawała pytania. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych nawiązań do tych wierzeń jest wątek południcy i północnicy w grze Wiedźmin z 2007 roku. Rozgrywająca się w Odmętach historia czerpie inspirację z Balladyny Juliusza Słowackiego.
Otwarte pola wydawały się przeciwieństwem mrocznych borów i zdradzieckich bagien. Człowiek pracował w dobrze znanym miejscu, w otoczeniu, które mógł uważać za bezpieczne. Było to jednak złudne poczucie spokoju. Śmierć mogła nadejść zarówno w pełnym słońcu, jak i wraz z gwałtownym załamaniem pogody.
Południca pojawiała się na polach w porze największego skwaru. Wyobrażano ją sobie jako kobietę, często odzianą w biel, choć w zależności od przekazu mogła być młodą dziewczyną lub staruchą. W niektórych opowieściach jej pochodzenie wiązano ze śmiercią kobiety tuż przed ślubem lub niedługo po nim. Południca nękała ludzi pracujących w niewłaściwej porze, zagrażała dzieciom i uosabiała niebezpieczeństwo ukryte w pozornie zwyczajnym krajobrazie. W regionalnych podaniach spotkanie z nią mogło przybrać formę rozmowy, podczas której zadawała pytania. Jednym z najbardziej rozpoznawalnych nawiązań do tych wierzeń jest wątek południcy i północnicy w grze Wiedźmin z 2007 roku. Rozgrywająca się w Odmętach historia czerpie inspirację z Balladyny Juliusza Słowackiego.
Pod nazwą Płanetnika kryły się różne istoty. Określano tak nadprzyrodzonych mieszkańców chmur, ludzi o częściowo demonicznej naturze, a także osoby obdarzone zdolnością kierowania pogodą. Nazywano ich również chmurnikami i obłocznikami. Mogli przypominać zwykłych mężczyzn, choć wyróżniały ich charakterystyczny ubiór i noszone przedmioty. Takie jak wielki kapelusz, przemoczona odzież, powrozy czy drągi. Pogoda była w tych przekazach rezultatem konkretnej pracy. Chmury ciągnięto i przesuwano, a grad przygotowywano z rozdrobnionego lodu.
Latawiec nie miał jednej, powszechnie przyjętej postaci. Łączono go z wirami powietrza i niezwykłymi zjawiskami świetlnymi, ale również z nocnymi odwiedzinami u ludzi. W części przekazów miał powstawać z duszy zmarłego, nieochrzczonego dziecka. Takie wyjaśnienie jego pochodzenia należało do demonologii ukształtowanej pod wpływem chrześcijaństwa i nie obejmowało wszystkich wariantów tej postaci. W innych opowieściach latawiec przybierał wygląd pociągającego mężczyzny, który nawiedzał kobietę. Pokrewna mu latawica odwiedzała natomiast mężczyzn. Współczesne przedstawienie latawca jako wielkiego, skrzydlatego ptaka może dobrze sprawdzać się jako ilustracja, jest jednak tylko jedną z możliwych interpretacji artystycznych.
Żmij należy do istot o zróżnicowanym wizerunku w słowiańskich wierzeniach. Mógł przybierać postać węża, skrzydlatego gada lub stworzenia o cechach smoczych i ognistych. Próby odtworzenia jego pierwotnej natury prowadziły badaczy do rozmaitych hipotez. W tradycjach południowosłowiańskich żmije występowały między innymi jako obrońcy okolicy, związani z burzą i urodzajem, walczący z siłami niszczącymi plony. Inne opowieści przedstawiały je jako nadprzyrodzonych kochanków kobiet. Potomstwo takich związków mogło dziedziczyć niezwykłe zdolności i nie musiało być postrzegane jako przeklęte.
V. Noc i powracający zmarli
Noc zacierała granice między snem a jawą. Wtedy szczególnego znaczenia nabierały ochrona i ciepło domowego ogniska. Nie każda istota nawiedzająca ludzi należała jednak do świata zmarłych. Czasem miała przychodzić dusza żyjącego człowieka, a czasem podejrzewano, że śmierć zabrała jedynie część tego, co wcześniej zamieszkiwało ciało. Najbardziej niepokojąca pozostawała możliwość rozpoznania w nocnym prześladowcy kogoś bliskiego.
Zmora przychodziła do śpiących, uciskała ich i odbierała im siły. Nie musiała przybierać jednej, wyraźnie określonej postaci. Wśród pokrewnych nazw pojawiały się mora, gniotek i dusiołek, choć ich znaczenia różniły się w zależności od regionu. Ważnym elementem tych wierzeń było przekonanie, że zmora może pozostawać związana z żyjącą osobą. Ofiarami zmory padali nie tylko ludzie. Łączono ją również z dręczeniem zwierząt, zwłaszcza koni, oraz z oznakami ich niewytłumaczalnego wyczerpania po nocy. Do tego wyobrażenia dobrze nawiązuje Bolesław Leśmian w wierszu Dusiołek.
Noc zacierała granice między snem a jawą. Wtedy szczególnego znaczenia nabierały ochrona i ciepło domowego ogniska. Nie każda istota nawiedzająca ludzi należała jednak do świata zmarłych. Czasem miała przychodzić dusza żyjącego człowieka, a czasem podejrzewano, że śmierć zabrała jedynie część tego, co wcześniej zamieszkiwało ciało. Najbardziej niepokojąca pozostawała możliwość rozpoznania w nocnym prześladowcy kogoś bliskiego.
Zmora przychodziła do śpiących, uciskała ich i odbierała im siły. Nie musiała przybierać jednej, wyraźnie określonej postaci. Wśród pokrewnych nazw pojawiały się mora, gniotek i dusiołek, choć ich znaczenia różniły się w zależności od regionu. Ważnym elementem tych wierzeń było przekonanie, że zmora może pozostawać związana z żyjącą osobą. Ofiarami zmory padali nie tylko ludzie. Łączono ją również z dręczeniem zwierząt, zwłaszcza koni, oraz z oznakami ich niewytłumaczalnego wyczerpania po nocy. Do tego wyobrażenia dobrze nawiązuje Bolesław Leśmian w wierszu Dusiołek.
Strzyga występowała w przekazach jako istota o niejednoznacznej naturze. Jedno z najważniejszych wyjaśnień jej pochodzenia odwoływało się do przekonania o dwóch duszach lub dwóch sercach. Śmierć miała dosięgać tylko jednej z tych części, podczas gdy druga pozwalała zmarłemu nadal działać. Niektóre cechy wyglądu i okoliczności narodzin uznawano za oznaki takiej podwójności. Osoba podejrzewana o bycie strzygą miała po pogrzebie powracać między ludzi. Szczególnie niepokojący wymiar miało poszukiwanie potwierdzenia tych podejrzeń w samym ciele zmarłego. Nietypowy wygląd zwłok interpretowano jako dowód, że pochowany wciąż szkodzi żywym. Wierzenia dotyczące strzyg i wąpierzy przenikały się, podobnie jak przypisywane im cechy oraz sposoby ich rozpoznawania. Rozpoznawalnym nawiązaniem jest historia królewny Addy, odczarowanej przez Geralta w opowiadaniu Wiedźmin ze zbioru Ostatnie życzenie Andrzeja Sapkowskiego.
Ludowe wyobrażenia Upiora były bardziej różnorodne niż jego współczesny wizerunek. W podaniach powracał zmarły, którego z żywymi łączyły więzi rodzinne, doznana krzywda lub niedopełniony obowiązek. Mógł przybierać cielesną postać, wchodzić do domów, napastować ludzi i odbierać im siły. Wysysanie krwi stanowiło jeden z motywów, lecz nie było warunkiem uznania zmarłego za upiora. i. Określenia „upiór”, „strzygoń” i inne regionalne nazwy często się ze sobą przenikały. Wspólne pozostawało przekonanie, że pochówek nie zakończył obecności zmarłego wśród ludzi. Motyw zmarłego powracającego z powodu więzi łączących go z żywymi odnajdujemy w wierszu Upiór pióra Adama Mickiewicza. Bohater utwórcu co roku opuszcza mogiłę, aby ponownie przeżywać cierpienie związane z utraconą miłością.
Nocnicę wiązano przede wszystkim z niepokojem małych dzieci. Przypisywano jej ich nocny płacz, trudności z zasypianiem oraz dręczenie podczas snu. Jej wygląd pozostawał znacznie mniej określony, niż mogłyby sugerować współczesne ilustracje. W dawnych wierzeniach ważniejszy od fizycznej postaci demona był skutek jego obecności. Dziecko nie mogło się uspokoić, a rodzina poszukiwała niewidzialnego sprawcy jego cierpienia. Pokrewne wyobrażenia obejmowały płaczki i inne nocne istoty, przy czym granice między poszczególnymi nazwami nie zawsze były wyraźne.
VI. Legendy miejsc i podziemi
Niektóre stworzenia wywodzą się z lokalnych podań i legend. Ich siedzibami bywały miasta, zamki i groty, a część istot wiązano z określonymi zawodami. Podziemia Wawelu, warszawska piwnica, łęczyckie lochy i kopalniany chodnik mają własnych mieszkańców. Każdy z nich nadaje inne znaczenie temu, co ukryte pod ziemią.
Najstarszy zachowany zapis opowieści o Smoku wawelskim znajduje się w kronice Wincentego Kadłubka z przełomu XII i XIII wieku. Bestia żyje w skalnej jamie i wymusza dostarczanie jej zwierząt, grożąc pożeraniem ludzi. Określenie holophagus, tłumaczone jako całożerca, podkreśla jego nienasycenie. U Kadłubka potwora pokonują synowie Kraka, podsuwając mu skóry wypełnione siarką. Znana z późniejszych wersji postać szewca pojawiła się na kolejnym etapie rozwoju legendy. W Kronice polskiej, wydanej przez Joachima Bielskiego w 1597 roku, Skub [1] podpowiada sposób pokonania bestii. Z czasem opowieść zaczęła zmieniać bohaterów i zakończenia.
[1] Imię legendarnego szewca z Krakowa, który podstępem pokonał smoka wawelskiego.
Niektóre stworzenia wywodzą się z lokalnych podań i legend. Ich siedzibami bywały miasta, zamki i groty, a część istot wiązano z określonymi zawodami. Podziemia Wawelu, warszawska piwnica, łęczyckie lochy i kopalniany chodnik mają własnych mieszkańców. Każdy z nich nadaje inne znaczenie temu, co ukryte pod ziemią.
Najstarszy zachowany zapis opowieści o Smoku wawelskim znajduje się w kronice Wincentego Kadłubka z przełomu XII i XIII wieku. Bestia żyje w skalnej jamie i wymusza dostarczanie jej zwierząt, grożąc pożeraniem ludzi. Określenie holophagus, tłumaczone jako całożerca, podkreśla jego nienasycenie. U Kadłubka potwora pokonują synowie Kraka, podsuwając mu skóry wypełnione siarką. Znana z późniejszych wersji postać szewca pojawiła się na kolejnym etapie rozwoju legendy. W Kronice polskiej, wydanej przez Joachima Bielskiego w 1597 roku, Skub [1] podpowiada sposób pokonania bestii. Z czasem opowieść zaczęła zmieniać bohaterów i zakończenia.
[1] Imię legendarnego szewca z Krakowa, który podstępem pokonał smoka wawelskiego.
Bazyliszek ma rodowód starszy niż warszawska legenda. Starożytni autorzy opisywali niezwykle groźnego węża, któremu późniejsze europejskie wyobrażenia nadały cechy koguta i gada. Zabójcze spojrzenie stało się jednym z jego najważniejszych atrybutów, a opowieść o wykluciu się z jaja starego koguta dodatkowo podkreślała nadprzyrodzone pochodzenie bestii. W warszawskim podaniu bazyliszek zamieszkuje piwnicę przy Krzywym Kole. Giną tam dzieci oraz osoba, która wyrusza na ich poszukiwanie. Do podziemi zostaje następnie wysłany skazaniec osłonięty zwierciadłami. Bazyliszek pada ofiarą własnej mocy, skierowanej przeciwko niemu przez odbicie.
Boruta łączy wyobrażenia leśnego i bagiennego demona z późniejszym obrazem diabła strzegącego skarbów. Sama nazwa była znana przed XIX wiekiem, natomiast postać łęczyckiego szlachcica szczególnie mocno upowszechniły Klechdy Kazimierza Władysława Wójcickiego z 1837 roku. W wizerunku utrwalonym przez literaturę Boruta przypomina potężnego, wąsatego szlachcica, którego diabelską naturę zdradzają rogi i pazury. Bywa jednak zmiennokształtny. Pojawia się jako zwierzę, człowiek należący do innego stanu społecznego albo niepokojący przybysz spotkany na drodze. W podaniach wabi ludzi na mokradła, pilnuje kosztowności i zawiera umowy, których korzyści okazują się pozorne.
Skarbnik należy przede wszystkim do folkloru górniczego. Mógł wyglądać jak brodaty starzec, górnik, sztygar lub inny pracownik kopalni. Towarzyszyło mu światło, niezwykłe narzędzie albo szczegół zdradzający jego nadprzyrodzoną naturę. Niekiedy pozostawał niewidoczny, a jego obecność rozpoznawano po stukach, trzaskach i innych znakach. Znał podziemia lepiej niż ludzie. Potrafił ostrzegać przed wypadkiem, wskazywać złoża i pomagać uczciwym pracownikom. Jednocześnie wymagał przestrzegania zasad. Karał za lekceważenie ostrzeżeń, niewłaściwe zachowanie i krzywdzenie pracujących pod ziemią zwierząt.
=== KONIEC CZĘŚCI DRUGIEJ===
Obie części tekstu powstały na podstawie poniższych źródeł.
Bibliografia i ważne źródła:
- Słownik polskiej bajki ludowej, red. Violetta Wróblewska
- W kręgu upiorów i wilkołaków, Bohdan Baranowski
- Polska demonologia ludowa, Leonard J. Pełka
- Dawni Słowianie. Wiara i kult, Stanisław Urbańczyk
- Bestiariusz słowiański, część pierwsza i druga, Paweł Zych, Witold Vargas
- Kultura ludowa Słowian. Kultura duchowa, Kazimierz Moszyński
- Żeńskie istoty mityczne w folklorze polskim i białoruskim, Anna Woźniak
- Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Kazimierz Władysław Wójcicki
- Bajki Warmii i Mazur, red. Halina Koneczna, Wanda Pomianowska
- Co nam nie daje spać? Noc w ludowych wierzeniach, Culture.pl, Instytut Adama Mickiewicza
Utwory literackie:
- Ballady i romanse, Adam Mickiewicz
- Upiór, Adam Mickiewicz
- Balladyna, Juliusz Słowacki
- Łąka, w tym Dusiołek oraz Świdryga i Midryga, Bolesław Leśmian
- Krakus. Książę nieznany, Cyprian Norwid
- Wiedźmin, w zbiorze Ostatnie życzenie, Andrzej Sapkowski
Bibliografia i ważne źródła:
- Słownik polskiej bajki ludowej, red. Violetta Wróblewska
- W kręgu upiorów i wilkołaków, Bohdan Baranowski
- Polska demonologia ludowa, Leonard J. Pełka
- Dawni Słowianie. Wiara i kult, Stanisław Urbańczyk
- Bestiariusz słowiański, część pierwsza i druga, Paweł Zych, Witold Vargas
- Kultura ludowa Słowian. Kultura duchowa, Kazimierz Moszyński
- Żeńskie istoty mityczne w folklorze polskim i białoruskim, Anna Woźniak
- Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, Kazimierz Władysław Wójcicki
- Bajki Warmii i Mazur, red. Halina Koneczna, Wanda Pomianowska
- Co nam nie daje spać? Noc w ludowych wierzeniach, Culture.pl, Instytut Adama Mickiewicza
Utwory literackie:
- Ballady i romanse, Adam Mickiewicz
- Upiór, Adam Mickiewicz
- Balladyna, Juliusz Słowacki
- Łąka, w tym Dusiołek oraz Świdryga i Midryga, Bolesław Leśmian
- Krakus. Książę nieznany, Cyprian Norwid
- Wiedźmin, w zbiorze Ostatnie życzenie, Andrzej Sapkowski